چه راه‌هایی برای درمان پسیل پسته وجود دارد؟

پسیل پسته از مهم‌ترین آفات باغ‌های پسته در سراسر مناطق پسته‌کاری جهان و به‌ویژه کشورمان است. این آفت بومی ایران مراحل رشد کوتاهی دارد و می‌تواند خسارت زیادی به بار آورد. درمان پسیل پسته کاری دشوار و چالش‌برانگیز است. جمعیت بالای آفت، تغذیه آن از شیره گیاه، مناسب بودن شرایط اقلیمی کشور برای رشد آن و مقاوم بودن حشره در برابر سموم شیمیایی دفع آفات، مشکلات فراوانی را برای پسته‌کاران کشور به وجود آورده است. در ادامه، مهم‌ترین راه‌های کنترل و مبارزه با این آفت مکنده را بررسی خواهیم کرد.

مراحل زندگی و فعالیت پسیل معمولی پسته در باغ

حشره بالغ پسیل معمولی پسته، پس از ریزش برگ‌ها در پاییز، در خاک یا میان برگ‌های ریخته در پای درخت و بین علف‌های هرز مستقر می‌شود تا فصل سرد و زمستان را در این مناطق سپری کند. گاهی آنها زمستان را در دیوارهای خراب و قدیمی دور باغ نیز می‌گذرانند. بسته به منطقه، از اواخر اسفند یا اوایل بهار، حشرات روی درخت باز می‌گردند و همزمان با تورم یا باز شدن جوانه‌ها، پشت و روی برگ‌ها تخم‌ می‌گذارند. پس از تفریخ، پوره‌ها از تخم‌ بیرون می‌آیند و بلافاصله خرطوم خود را در بافت برگ فرومی‌برند تا از شیره گیاه تغذیه کنند.

غذای همه مراحل رشد و تکامل این آفت، شیره گیاه است. بنابراین، در میانه تابستان که پوره‌های سنین مختلف و حشره کامل به‌طور همزمان در باغ حضور دارند، درختان در برابر این آفت آسیب‌پذیرتر هستند. پسیل معمولی تا پایان فصل (پاییز) روی درختان پسته فعالیت می‌کند و با مصرف شیره گیاه و مواد فتوسنتزی در برگ‌ها، مواد غذایی را از دسترس جوانه‌ها، گل‌ها و میوه‌‌های درخت دور می‌کند.

نحوه آسیب‌رسانی‌ پسیل معمولی پسته

پسیل مواد غذایی مورد نیازش (شیره گیاه) را با خرطوم خود از برگ‌ها و جوانه‌ها استخراج می‌‌کند. این حشره مواد پروتئینی شیره گیاهی مکیده‌شده را مصرف نموده و مواد قندی آن را دفع می‌کند.

مواد دفعی حشره، پس از خشک شدن در معرض هوا، به رنگ سفید درمی‌آیند. این شیره خشک یا شکرک پسته، روی برگ‌ها و حتی در پای درختان دیده می‌شود. تغذیه پسیل معمولی از درخت باعث بروز مشکلات زیر نیز می‌شود:

• ریزش برگ‌ها
• افزایش پوکی دانه‌ها
• ضعف عمومی درختان
• کامل نشدن مغز پسته
• ریزش جوانه‌ها و حتی خوشه و میوه‌ها
• دهان بسته ماندن (خندان نشدن) میوه‌ها در اواخر فصل

راه‌های درمان پسیل پسته

مهمترین روش‌های رفع پسیل پسته به شرح زیرند:

استفاده از کارت زرد

با این کارت‌ها می‌توان حشرات کامل آفت را به دام انداخت. کارت‌ها به چسب تله آغشته شده‌اند که از مواد مخصوص بدون بو و بدون رنگ ساخته شده است و ۱۰ تا ۱۵ روز خاصیت چسبندگی خود را حفظ می‌کند. کارت زرد افزون بر پسیل پسته، زنجره پسته و شماری از زنبورهای پارازیتوئید را نیز به خود جلب می‌کند. از این‌رو، کارت‌گذاری باید زمانی انجام شود که در عین‌حال بتواند هم آفت را به دام اندازد و هم کمترین میزان حشرات مفید باغ را به خود جلب کند.

نوبت اول کارت‌گذاری باغ پسته

آغاز فصل بهار (پس از تورم جوانه‌ها و پیش از باز شدن برگ‌ها) به دلایل زیر مناسب‌ترین زمان برای نخستین کارت‌گذاری است:

• همزمانی با آغاز فعالیت نسل زمستان‌گذران پسیل پسته
• جذب بهتر حشره به کارت به دلیل نبود برگ روی درخت در این زمان
• فعال نبودن دشمنان طبیعی پسیل در این زمان و جبران غیبت آنها در باغ با کمک کارت زرد

کارت زرد در این مرحله حدود ۲۰ تا ۳۰ روز از باغ در برابر آفت محافظت می‌کند. پس از کارت‌گذاری، به‌شکل هفتگی از آنها بازدید کنید. اگر خاصیت چسبندگی آنها از بین رفته بود، چسب خشک شده بود یا تعداد حشرات به دام افتاده روی کارت بسیار بالا بود، سطح کارت را پس از تمیز کردن، دوباره به چسب آغشته کنید.

دومین نوبت کارت‌گذاری در باغ پسته

بهترین زمان برای آن، اواسط تیر تا اواسط مرداد ماه است و به دلایل زیر بهترین زمان کارت‌گذاری به‌شمار می‌رود:

• جلوی طغیان آفت را (که در دمای بالا و رطوبت کم تابستان رخ می‌دهد) می‌گیرد.
• کم شدن فعالیت دشمنان طبیعی را (که به دلیل شرایط نامناسب آب‌وهوایی در این فصل رخ می‌دهد) جبران می‌کند.

در هر دو نوبت، در بیرونی‌ترین قسمت تاج هر درخت و در ارتفاع نیمه تاج، ۲ کارت را با سیم مفتول طوری به درخت آویزان کنید که نه به شاخه‌ها بچسبند یا چسبشان روی شاخه‌ها بریزد؛ نه با وزش باد، زیاد جابجا شوند.

عملیات زراعی

تقویت درختان باغ و افزایش مقاومت آنها در برابر حمله و خسارت آفت، راه بهتر و کم هزینه‌تری نسبت به دفع آفت است. تغذیه مناسب با بهره‌گیری از روش‌های چالکود یا محلول‌پاشی، آسیب‌پذیری درخت را نسبت به پسیل کاهش می‌دهد. عناصر غذایی گوناگون، به دلایل مختلف و با مکانیزم‌های متفاوتی در این زمینه به گیاه کمک می‌کنند. مدیریت تغذیه باغ در مبارزه با بیماری پسیل پسته نقش مهمی دارد و به روش‌های زیر باعث پیشگیری از آسیب پسیل یا کاهش خسارت آفت می‌شود:

• کودهای دارای کلسیم با تأثیر بر دیواره سلولی و استحکام بخشیدن به آن، نفوذ خرطوم پسیل به بافت گیاهی را دشوار و تغذیه آفت را مختل می‌کنند.
• در دوره پرشدن مغز پسته، پتاسیم باعث هدایت بهتر مواد فتوسنتزی به سمت میوه‌ها می‌شود. بنابراین تقویت درخت با آن می‌تواند در کاهش آسیب پسیل روی مغز میوه مؤثر باشد.
• تغذیه درختان با سیلیسیم، باعث افزایش عملکرد محصول و ایجاد شرایط مناسب برای رشد و فعالیت کفشدوزک Hippodamia variegata (دشمن طبیعی پسیل معمولی) می‌شود.

با این همه، استفاده بیش از اندازه از کودهای ازته مانند سولفات آمونیوم و کود اوره به‌ویژه در ماه‌های گرم سال باعث افزایش رشد رویشی گیاه و همچنین رقیق شدن شیره گیاهی می‌شود. در چنین حالتی، هم پسیل می‌تواند به‌سادگی از گیاه تغذیه کند، هم درخت شیره بیشتری از دست می‌دهد و آسیب بیشتری می‌بیند. رعایت فاصله کشت و تراکم مناسب، آبیاری کافی و اصولی، هرس درختان پسته و مبارزه با علف‌های هرز از دیگر عملیات زراعی برای مبارزه کارآمد با پسیل پسته‌اند.

دشمنان طبیعی آفت

پسیل معمولی پسته دشمنان طبیعی فراوانی دارد که می‌توان از آنها برای کنترل آفت استفاده کرد. با کمک گونه‌هایی از کفشدوزک‌ها، سوسک‌ها، بالتوری‌ها، زنبورها، حشره سنک‌ و کنه‌های شکاری می‌توانید بدون استفاده از سموم شیمیایی، جمعیت پسیل را کنترل کنید.

سمپاشی

متخصصان گیاه‌پزشکی پس از تعیین میزان آلودگی باغ به آفت، بهترین سم برای پسیل پسته را تجویز می‌کنند. موونتو، کنسالت، آکتارا، زولون، استامی پراید، کالیپسو و مموری از مهمترین سموم نابودکننده پسیل هستند. مشاور کشاورزی با توجه به گروه شیمیایی سم، نحوه اثر و میزان و زمان تاثیرگذاری آن، بهترین گزینه را برای باغ شما توصیه می‌کند. در سمپاشی به موارد زیر توجه کنید:

• در باغ‌هایی با آلودگی لکه‌ای یا حاشیه‌ای، تنها بخش آلوده باغ را سمپاشی کنید.
• برای جلوگیری از ایجاد مقاومت در حشره، تناوب کاربرد سموم را رعایت کنید و از سمپاشی چندباره و متوالی باغ با یک سم خاص، خودداری کنید.
• برای جلوگیری از آسیب رسیدن به دشمنان طبیعی آفت، از سمپاشی در اوایل و اواخر فصل خودداری کنید یا سمپاشی را با سموم کم‌خطرتر و به میزان کمتر انجام دهید.
• بسیاری از سم‌ها روی مرحله پورگی آفت تأثیر خوبی دارند. برای افزایش کارایی استفاده از سم، اگر تعداد پوره‌ها کم و تعداد تخم آفت زیاد بود، سمپاشی را ۱ تا ۳ روز به تأخیر بیندازید تا پوره‌های بیشتری از تخم خارج شوند.

جدول معرفی بهترین سموم مؤثر بر پسیل پسته

زمان‌بندی طلایی سمپاشی و نحوه شناسایی مرحله پوره متحرک

بسیاری از ما باغداران بارها تجربه‌ی تلخ سمپاشی‌های بی‌نتیجه را داشته‌ایم؛ سموم گران‌قیمت تهیه شده‌اند اما پسیل همچنان در باغ جولان می‌دهد. دلیل این ناکامی و هدررفتِ هزینه‌ها، زمان‌بندی اشتباه است. یکی از بزرگترین اشتباهات در باغات پسته، سمپاشی در زمان اوج شکرک‌زدگی برگ‌هاست.

وقتی پسیل در حال ترشح شدید عسلک (شکرک) است، در واقع یک سپر محافظتی ضخیم و غیرقابل نفوذ به دور خود تنیده است. در این مرحله، قطرات سم روی این لایه قندی می‌لغزند و هرگز به بدن حشره نمی‌رسند. بنابراین، تاکید می‌کنیم که سمپاشی سنگین در زمان وجود شکرک، کاملاً بی‌فایده و پرهزینه‌ست و موجب گیاه‌سوزی خواهد شد.

سوال: بهترین و دقیق‌ترین وقت سمپاشی کدام است؟

مرحله‌ای که پوره متحرک و نوزاد است.

پسیل پسته پنج مرحله پورگی را طی می‌کند. بهترین و حساس‌ترین زمان برای اثرگذاری سموم، مرحله پوره‌های سن یک و دو (پوره‌های متحرک) است که هنوز سپر قندی ضخیمی تولید نکرده‌اند. برای شناسایی این مرحله، باید به طور مستمر از سطح زیرین برگ‌ها بازدید کنید. پوره‌های متحرک به شکل حشرات بسیار ریز، زرد تا نارنجی رنگ هستند که به آرامی روی سطح برگ حرکت می‌کنند و هنوز ترشحات سفید رنگ و بلوری (شکرک) در اطراف آن‌ها دیده نمی‌شود.

با پایش مستمر باغ و شکار به موقع این پوره‌ها، می‌توانید با کمترین دوز سم، بالاترین نرخ تلفات را از آفت بگیرید.

روش‌های مبارزه ارگانیک و بدون سم با پسیل پسته

در سال‌های اخیر و به‌ویژه در برنامه‌های توسعه کشاورزی پایدار در سال ۱۴۰۵، رویکرد مبارزه تلفیقی و کاهش مصرف سموم شیمیایی کاملا اجبار و ضروری است. مبارزه ارگانیک به حفظ حشرات مفید باغ کمک کرده و منجر به جلوگیری از طغیان‌های ثانویه پسیل می‌شود. برای باغدارانی که به دنبال کاهش وابستگی به سموم شیمیایی هستند یا محصولشان مسیر صادراتی دارد، چند روش جایگزین وجود دارد که با اجرای منظم، نتیجه قابل‌قبولی می‌دهد.

استفاده از صابون‌های محلول‌پاشی (حشره‌کش‌های صابونی)

این صابون‌ها با از بین بردن پوشش مومی بدن پوره، باعث از دست رفتن آب بدن آن می‌شوند؛ اثرشان فیزیکی است، نه سمی، به همین دلیل خطر ایجاد مقاومت در آفت هم پایین‌تر است. اما چون اثر تماسی دارند، باید مستقیم روی بدن پوره بنشینند؛ شرط موفقیت این روش، پوشش دادن کامل زیر برگ از این محلول است.

نکته: برای جلوگیری از گیاه سوزی، این عمل را در ساعات خنک روز اجرا کنید.

گوگرد (مایع و پودری)

گوگرد به عنوان یک قارچ‌کش و کنه‌کش قدیمی، تاثیر چشمگیری بر کنترل پسیل پسته دارد. گوگرد مایع به دلیل حلالیت بهتر و پوشش یکنواخت‌تر روی سطح برگ، عملکرد فوق‌العاده‌ای در سوزاندن پوره‌ها و حتی عقیم‌سازی حشرات بالغ دارد و هم به‌طور هم‌زمان از بروز بیماری‌های قارچی که اغلب همراه شیره خشک ظاهر می‌شوند، جلوگیری خواهد کرد.

گوگردپاشی پودری (در صورت مساعد بودن رطوبت و دما) نیز با ایجاد یک محیط نامطلوب اسیدی روی برگ، مانع از استقرار و تخم‌ریزی پسیل خواهد شد. البته گوگرد مایع یا پودری در بسیاری از برنامه‌های تلفیقی، به‌جای جایگزین کامل سم، به‌عنوان مکمل کنار سموم دیگر استفاده می‌شود.

کارت‌های زرد چسبنده

کارت‌های زرد یک ابزار قدرتمند، ارزان، کاملاً ارگانیک ولی خیلی ساده برای شکار حشرات بالغ (فرم زمستان‌گذران و بهاره) هستند. رنگ زرد با طول موج مشخص، پسیل‌های بالغ را به شدت جذب می‌کند. نصب اصولی این کارت‌ها در ارتفاع مناسب (معمولاً در تاج درخت و سمت سایه‌انداز) در اوایل فصل رشد، می‌تواند جمعیت اولیه آفت را پیش از شروع تخم‌ریزی به طرز قابل توجهی کاهش دهد.

این کارت‌ها بیشتر ابزار پایش هستند تا کنترل مستقیم؛ با جذب حشرات توسط این کارت‌ها، می‌توانید حشرات چسبیده روی کارت را در هر هفته بشمارید و بفهمید جمعیت آفت در حال افزایش است یا کاهش، بدون اینکه منتظر ظهور علائم روی درخت شوید.

اگر برای باغ خودتان مطمئن نیستید کدام ترکیب از این روش‌ها، با توجه به مرحله رشد آفت و سابقه آلودگی، بهترین نتیجه را می‌دهد، تیم مشاوره کشاورزی آباد می‌تواند بر اساس بازدید و شرایط واقعی باغ شما، برنامه دقیق‌تری تنظیم کند و اپلیکیشن هواشناسی کشاورزی آباد هم کمک می‌کند زمان سمپاشی را با دمای هوا (که مستقیم روی سرعت تفریخ تخم‌ها اثر دارد) هماهنگ نگه دارید.

جوش شیرین (بی‌کربنات سدیم)

این ماده قلیایی، شیره روی گل و برگ گیاهان را بدمزه می‌کند و باعث کاهش علاقه حشرات به تغذیه از آن درختان و دور شدن‌ حشرات از باغ می‌شود. استفاده از سرکه و جوهر نمک برای پسیل پسته راه‌های دیگری هستند که برخی آن را مفید می‌دانند. با این حال، توصیه می‌شود از این مواد و دیگر ترکیبات خانگی و محلول‌های دست‌ساز و غیراستاندارد استفاده نکنید. کاربرد جوهر نمک و سرکه برای پسیل پسته به دلیل عوارض جانبی و خطرات احتمالی آنها برای باغ، کشاورز و مصرف‌کنندگان میوه توصیه نمی‌شود.

سخن پایانی

معمولی پسته جدی‌ترین آفت کنونی باغ‌های پسته سراسر کشور است. جمعیت آن بلافاصله پس از جوانه زدن درختان (اوایل بهار) تا اواسط پاییز به سرعت افزایش‌‌‌‌ می‌یابد. پسیل خسارات فراوانی به بار می‌آورد و می‌تواند باعث سال‌آوری درختان شود. بنابراین برنامه اصولی برای کنترل آن در زمان مناسب و انجام مراقبت‌های لازم از باغ، حتی پس از برداشت محصول نیز مهم است. چالش‌های مبارزه با پسیل پسته بسیارند اما، با استفاده از روش‌های بررسی شده در این مطلب می‌توانید این آفت مهم پسته را به‌خوبی در باغ‌ خود کنترل کنید.

سوالات متداول

آیا سمپاشی در زمان اوج شکرک زدن برگ‌ها فایده‌ای دارد؟

خیر. در زمان وجود شکرک سنگین، این لایه قندی مانند یک سپر عمل کرده و مانع رسیدن سم به بدن پسیل می‌شود. ابتدا باید با شستشو (مثل صابون‌پاشی) شکرک را از بین برد یا در مرحله پوره متحرک اقدام به سمپاشی کرد.

چه زمانی برای نصب کارت زرد در باغ پسته مناسب‌تر است؟

بهترین زمان برای نوبت اول کارت‌گذاری، اواخر اسفند و اوایل بهار همزمان با تورم جوانه‌هاست تا پسیل‌های بالغ زمستان‌گذران قبل از جفت‌گیری و تخم‌ریزی شکار شوند.

آیا در سال ۱۴۰۵ می‌توان فقط با گوگردپاشی پسیل را کنترل کرد؟

گوگردپاشی یک بازوی قدرتمند در کنترل ارگانیک است اما به تنهایی کافی نیست. برای نتیجه قطعی، گوگرد باید در قالب یک برنامه یکپارچه (تلفیق با کارت زرد، صابون‌پاشی و پایش دقیق) و با توجه به دمای هوا مصرف شود تا از طغیان آفت جلوگیری کند.

چگونه متوجه شویم پسیل در مرحله پوره متحرک است؟

با بررسی مستمر پشت برگ‌ها با استفاده از یک ذره‌بین ساده. اگر حشرات ریز زرد و نارنجی رنگی را دیدید که حرکت می‌کنند و هنوز قطرات شفاف شکرک در اطرافشان تشکیل نشده، دقیقاً در زمان طلایی مبارزه قرار دارید.