صنعت پسته در ایران همیشه با چالشهای اقلیمی و زیستی متعددی روبرو بوده است. از میان همه آفاتی که ممکن است به این گیاه حمله کنند، سوسک سرشاخه خوار پسته که در اصطلاح بومی و محلیِ برخی مناطق به آن سوسکو نیز میگویند، آفت مخربی است که بهشدت بر کیفیت و میزان محصول تاثیر میگذارد. این حشرۀ کوچک به جوانهها حمله کرده و به درون شاخهها نفوذ میکنند که باعث اختلال در رشد درخت شده و سرشاخهها را به صورت وسیع میخشکاند. در ادامۀ این مطلب به بررسی جامع این آفت شامل ریختشناسی، علائم و خسارات ناشی از حمله و راهکارهای پیشگیری و کنترل آن میپردازیم تا باغداران بتوانند با آگاهی بیشتری روشهای مدیریتی برای باغ پستۀ خود اتخاذ کنند.
ریخت شناسی سوسک سرشاخه خوار پسته
شناسایی دشمن کمک میکند تا مبارزه با آن نتیجه بیشتری داشته باشد. سوسک سرشاخه خوار Hylesinus vestitus دارای ویژگیهای ظاهری متمایزی است.
مشخصات ظاهری حشره کامل
حشره کامل (بالغ) این آفت، سوسکی کوچک به طول حدود ۳ تا ۳.۵ میلیمتر است. رنگ بدن آن قهوهای تیره مایل به سیاه بوده و روی بالپوشهای این حشره خطوط موازی و کرکهای بسیار ریزی وجود دارد که زیر ذرهبین به وضوح دیده میشود. یکی از مشخصات بارز سوسکو، شکل گرد و استوانهای بدن آن است. این شکل بدن به او اجازه میدهد به راحتی در دالانهای چوبی نفوذ کند.
مراحل رشد سوسک سرشاخه خوار پسته
- تخم؛ بسیار ریز، سفید رنگ و بیضی شکل که معمولاً در محل جوانهها یا شکاف پوست درخت گذاشته میشود.
- لارو؛ لاروهای این آفت بدون پا، به شکل حرف C و به رنگ سفید شیری با سر قهوهای هستند. این مرحله، مخربترین مرحله زندگی آفت برای بافتهای داخلی چوب است.
- شفیره؛ در انتهای دالانهای تغذیهای تشکیل شده و پس از مدتی به حشره کامل تبدیل خواهند شد.
علائم و خسارات سوسک سرشاخه خوار پسته
خسارت این آفت به دو صورت مستقیم (تغذیه) و غیرمستقیم (تضعیف درخت) ظاهر میشود:
-
خسارت در مرحله حشره کامل (نفوذ به جوانهها)
حشرات کامل پس از خروج از دالانهایی که در آنها زمستانگذرانی کردهاند، به سمت جوانههای تازۀ پسته حمله میکنند. آنها قاعده جوانهها را میجوند و نفوذ به داخل آنها، باعث ریزش جوانههای گل و برگ میشوند. در این حالت، باغدار با ریزش شدید جوانهها در پای درخت مواجه میشود که مستقیماً عملکرد محصول سال جاری را کاهش میدهد.
-
خسارت لاروی و ایجاد دالان در شاخه
لاروها با تغذیه از لایه زیر پوست و چوب، دالانهای مارپیچی ایجاد میکنند و باعث قطع جریان شیره گیاهی میشوند. شاخههای درگیر به تدریج زرد شده، برگهایشان میریزد و در نهایت خشک میشوند. در محل ورود آفت، معمولاً سوراخهای ریزی دیده میشود که از آن محل گرد چوب (فرس) به بیرون ریخته است. با استفاده از این علامت میتوانید فرق بین خشکی ناشی از کمبود آبیاری را از حمله آفت تشخیص دهید.
-
«ریزش خوشهای» پیش از موعد
بسیاری از باغداران ریزش جوانهها را به حساب کمبود مواد مغذی یا نوسانات دمایی میگذارند. این به دلیل تغذیه انتخابی سوسک از جوانههای گیاه و آسیب به شیره آوندی گیاه است.
-
ایجاد دالان و تضعیف ساختار درخت
خسارت لاروی سوسک سرشاخه خوار پسته تحت شرایطی میتواند هندسه درخت را نیز تغییر دهد. لاروها در فضای بین پوست و چوب (لایه زاینده) حرکت میکنند. این کار باعث میشود که انتقال مواد فتوسنتزی از برگها به ریشه مختل شود.
-
محلی برای ورود قارچهای بیمارگر
سوراخهایی که سوسکو روی درخت ایجاد میکند محل خروج شیره از آنجا میشود. این شیره حاوی قند است و محیط مناسبی برای رشد قارچها فراهم میکند. همچنین سوراخهای ایجاد شده توسط سوسک سرشاخه خوار پسته، راه ورود قارچهای چوبخوار را باز میکند که منجر به زوال سریعتر درخت خواهد شد.
قارچهایی مانند Alternaria باعث سیاهشدن انتهای مغز پسته و ایجاد لکههای قهوهای روی محصول میشوند؛ این نوع خسارت معمولاً در زمان برداشت مشاهده میشود. علاوه بر نابودی جوانهها، ضعف درخت منجر به کاهش اندازه مغزها و افزایش نرخ خالیبودن میشود. در بلندمدت هم درختان آلوده رشد طولیشان کمتر از سایرین است و حساسیت به خشکی در آنها افزایش مییابد.
-
تفاوت خسارت سوسکو با پروانه چوبخوار پسته
بسیاری از باغداران خسارت سوسک سرشاخه خوار را با پروانه چوبخوار پسته اشتباه میگیرند در حالی که لارو پروانه چوبخوار معمولاً از مغز چوب تغذیه کرده و دالانهای عمودی و بلند میسازد، اما سوسک سرشاخه خوار پسته بیشتر بر روی پوست و لایههای زیرین متمرکز است و سوراخهای ورود و خروج آن کاملاً گرد و شبیه به جای اصابت ساچمه است.
-
فریب سیستم دفاعی درخت
وقتی سوسکو به شاخه حمله میکند، درخت انرژی زیادی را صرف تولید رزین (صمغ) میکند تا حشره را در آن خفه کند. در درختان قوی، سوسکها اغلب در صمغ خود درخت غرق میشوند ولی در سالهای خشکسالی یا در باغات کمآب، درخت نمیتواند این صمغ را برای دفاع از خود تولید کند. بنابراین میزان خسارت سوسک سرشاخه خوار پسته در سالهای کمآبی فقط به خاطر جمعیت آفت نبوده و به دلیل از کار افتادن سیستم دفاع بیوشیمیایی درخت، چندین برابر میشود.
راه های پیشگیری از سوسک سرشاخه خوار پسته
پیشگیری همیشه کمهزینه و موثرتر از درمان است.
-
مدیریت تغذیه و آبیاری
درختان ضعیف اولین هدف برای حمله سوسک سرشاخه خوار پسته هستند. تنشهای آبی و کمبود مواد مغذی (بهویژه ازت و پتاسیم) باعث میشود درخت توانایی ترمیم بافتهای آسیبدیده را نداشته باشد و سیگنالهای شیمیایی (کایرومونها) ساطع کند که جاذب سوسکها هستند. سوسکهای سرشاخهخوار پسته دارای گیرندههای حساسی هستند که بوی ترکیبات ثانویه درختان تحت تنش را از فواصل دور تشخیص میدهند.
آبیاری منظم در اواخر زمستان و اوایل بهار (دقیقاً زمانی که حشرات کامل از دالانها خارج میشوند) پتانسیل اسمزی درخت را بالا برده و از پخش شدن این بوهای جاذب جلوگیری میکند. پیشنهاد میشود برای باغ خود برنامه آبیاری و کوددهی را بر اساس آزمایش خاک کشاورزی تعیین کنید که اولین قدم در پیشگیری است.
-
بهداشت باغ و حذف کانونهای آلوده
یکی از اقدامات مهمی که باید در هر باغ بهکار گرفته شود، هرس درختان پسته در فصل زمستان است. شاخههای هرس شده نباید در حاشیه باغ انبار شوند چون همین شاخهها به کانون تجمع و بازگشت آفت تبدیل خواهند شد. سوزاندن یا خرد کردن این شاخهها ضروری است.
-
حذف کانونهای آلودگی «غیرزراعی» در اطراف باغ
نباید تمام توجه باغداران روی درختان پسته باشد چرا که سوسکو میتواند روی میزبانهای ثانویه خود نیز زنده بماند. درختان نیمهخشک جنگلی، درختان مثمر دیگر مثل بادام یا حتی کُندههای باقیمانده از درختان قطع شده در مجاورت باغ، میتوانند آفات زیادی را به خود جذب کنند. برای جلوگیری از طغیان آفات از این طریق باید در شعاع ۵۰ متری باغ، هیچ کُنده درخت قطع شده یا تپه هیزم وجود نداشته باشد.
-
استفاده از «شاخههای تله» برای همراه گمراه کردن آفت
این روش برای فریب دادن آفت قبل از حمله به سرشاخههای جوان به کار گرفته میشود.
توصیه میشود در اواخر بهمن ماه، دستههایی از شاخههای هرس شده پسته (ترجیحاً شاخههای قطورتر) را در فواصل ۲۰ متری در حاشیه باغ قرار دهید. سوسکها به جای حمله به درختان زنده، برای تخمریزی به این شاخههای هرس شده که بوی چوب در حال خشک شدن میدهند جذب میشوند. این شاخهها باید حتماً تا قبل از اواسط فروردین (پیش از آنکه لاروهای جدید داخل آنها به حشره کامل تبدیل شوند) جمعآوری و سوزانده شوند. در غیر این صورت برای آفت پرورشگاه ساختید.
-
مدیریت بیوشیمیایی با کلسیم و سیلیسیم
تقویت فیزیکی بافت پوست درخت، ورود آفت را به آن دشوار میکند. استفاده از محلولپاشی حاوی کلسیم و ترکیبات سیلیس در اواخر فصل رشد سال قبل باعث ضخیم شدن دیواره سلولی پوست و چوب میشود.
-
پرهیز از هرس دیر هنگام در بهار
هرس در زمان فعالیت حشرات کامل اشتباه است. هر زخم ناشی از قیچی هرس در فروردین ماه، منبع انتشار بوی رزین و کایرومونهای جاذب است که سوسکها را مستقیماً به سمت سرشاخههای بارده هدایت میکند. تمام عملیات هرس سنگین باید در خواب زمستانه تمام شود و از ایجاد هرگونه زخم فیزیکی روی تنه و شاخه در بهار خودداری شود.
راه های مبارزه و کنترل سوسک سرشاخه خوار پسته
زمانی که جمعیت آفت از آستانه اقتصادی فراتر برود باید ترکیبی از روشهای فیزیکی، زراعی و شیمیایی را برای مبارزه به کار گرفت.
-
استفاده از تلههای چوبی (روش تلهگذاری)
این روش یکی از موثرترین راههای کنترل بدون سمپاشی است. سوسکهای سرشاخهخوار تمایل زیادی به تخمریزی در شاخههای نیمهخشک و هرس شده دارند. باغداران میتوانند دستههایی از شاخههای هرس شده را در نقاط مختلف باغ قرار دهند تا سوسکها را جذب کنند. پس از اینکه سوسکها داخل این شاخهها تخمریزی کردند (حدود اواخر زمستان یا اوایل بهار)، باید این تلهها را جمعآوری و سریعاً نابود کرد.
-
مبارزه بیولوژیک
استفاده از دشمنان طبیعی مانند زنبورهای پارازیتوئید که لاروهای سوسک سرشاخه خوار پسته را مورد حمله قرار میدهند، در باغات ارگانیک بسیار موثر است. حفظ تنوع زیستی در باغ و عدم سمپاشیهای بیرویه به بقای این حشرات مفید کمک میکند.
سوسکو به شدت تحت تاثیر بوهای محیطی است؛ برخی ترکیبات گیاهی مانند عصاره سیر یا روغن نیم اگر در زمان اوج پرواز حشرات کامل روی سرشاخهها محلولپاشی شوند، به عنوان دورکننده آفات عمل میکنند. سوسک سرشاخه خوار پسته با رسیدن به باغی که بوی سیر یا نیم میدهد، دچار سردرگمی شده و برای تخمریزی به دنبال باغ دیگری خواهد گشت.
-
استفاده از صابونهای حشرهکش در ترکیب با سموم
یکی از مشکلات مبارزه شیمیایی با سوسک سرشاخه خوار پسته، پوشش سخت بالپوشها و وجود کرکهای ریز روی بدن حشره است که باعث میشود قطرات سم توسط بدن حشره جذب نشود. بنابراین اضافه کردن صابونهای محلولپاشی یا مویانها به مخزن آفتکش، کشش سطحی را کاهش داده و باعث میشود سم به طور کامل بدن سوسک را خیس کند و حتی به داخل منافذ تنفسی و ابتدای دالانهای ورودی نفوذ کند.
-
زمانبندی مبارزه بر اساس درجهروز
سمپاشی تقویمی معمولا با شکست مواجه میشود چون حشره کامل سوسکو معمولاً زمانی خارج میشود که دمای خاک و هوا به آستانه مشخصی برسد (معمولاً همزمان با تورم جوانههای پسته).
با نصب تلههای چسبنده زرد در نزدیکی تنه درختان از اواخر اسفند، به محض شکار اولین سوسکهای کامل، متوجه میشوید که ساعت بیولوژیک آفت فعال شده است. این دقیقترین زمان برای مبارزه شیمیایی است؛ میتوانید از اپلیکیشنهای هواشناسی کشاورزی نیز برای محاسبه خودکار درجه/روز منطقه خود استفاده کنید تا بدانید بهترین زمان مبارزه کدام است.
سم برای سوسک سرشاخه خوار پسته
استفاده از سموم شیمیایی باید به عنوان آخرین گزینه و در زمان دقیق انجام شود. بهترین و توصیهشدهترین سمپاشی هنگام خروج حشرات کامل از دالانها و قبل از نفوذ آنها به جوانههای جدید است.
انواع سموم پیشنهادی
بسیاری از کشاورزان کل درخت را سمپاشی میکنند، اما سوسک سرشاخه خوار پسته محل مشخصی را برای تغذیه انتخاب میکند. راهکار این است که به جای خیس کردن کل تنه و شاخههای قطور قدیمی، تمرکز نازل سمپاش روی یکسوم انتهایی شاخهها و تاج درخت باشد. همچنین، سمپاشی پاجوشها که معمولاً نادیده گرفته میشوند حیاتی است، زیرا پاجوشها به دلیل بافت نرم و آبدار، اولین پناهگاه سوسکها برای تغذیه و تجدید قوا هستند.
-
سموم تماسی و نفوذی
سمومی مانند دورسبان (کلرپریفوس) یا دیازینون به دلیل خاصیت نفوذپذیری نسبی در بافت پوست درخت، میتوانند بر روی حشرات کامل تاثیر بگذارند.
-
سموم سیستمیک
در برخی موارد استفاده از سموم سیستمیک مانند استامیپراید و روگور برای از بین بردن لاروهای داخل دالانها پیشنهاد میشود، هرچند کارایی آنها به دلیل نفوذ سخت به چوب خشک ممکن است محدود باشد. دوگور در زمان گلدهی نباید استفاده شود زیرا برای زنبورها و گردهافشانها بسیار خطرناک است.
-
استفاده از روغنهای امولسیونشونده
مخلوطکردن سم با روغن ولک در اواخر زمستان میتواند نفوذ سم را به شکافهای پوست افزایش داده و تخمها یا لاروهای زمستانگذران را خفه کند.
فراموش نشود که مقدار مصرف و زمانبندی دقیق سم باید حتماً تحت نظر کارشناس گیاهپزشکی منطقه تعیین شود تا از ایجاد مقاومت در آفت و باقیماندن بقایای سموم در محصول جلوگیری شود. همچنین استفاده مداوم از یک نوع سم (مثلاً فقط دیازینون) باعث شده که در بسیاری از مناطق کرمان و یزد، سوسکو نسبت به سموم فسفره مقاوم شود. ایجاد تناوب در سمپاشی باعث میشود سیستم سمزدایی بدن حشره فلج شود.
کلام آخر
سوسک سرشاخه خوار پسته یا همان سوسکو، آفتی است که مدیریت آن نیازمند استمرار و دقت است. تکیه صرف بر سمپاشی شیمیایی نه تنها مشکل را کاملا حل نمیکند، بلکه باعث از بین رفتن دشمنان طبیعی و طغیان مجدد آفت میشود. بهترین استراتژی، ترکیبی از تقویت درختان، هرس به موقع، تلهگذاری با شاخههای بریده و در نهایت استفاده هوشمندانه از سموم است. با مراقبت و نظارت مداوم باغات در اواخر زمستان و اوایل بهار، میتوان خسارت این آفت را به حداقل ممکن رساند و محصول سالمی تولید کرد.
منابع:
