پسته یکی از مهمترین محصولات باغی ایران است و سهم قابل توجهی در صادرات غیرنفتی و ارزآوری کشور دارد. استانهای کرمان، خراسان رضوی، خراسان جنوبی، یزد، سمنان و فارس قطبهای اصلی تولید این محصول هستند. با وجود سطح زیر کشت گسترده، باغات پسته همواره در معرض تهدید آفات، بیماریها و تنشهای محیطی قرار دارند. در این میان، شپشک تنه پسته با نام علمی Melanaspis inopinata یکی از خطرناکترین و خاموشترین آفات چوبی محسوب میشود.
این آفت اغلب با عناوینی مانند شپشک کُندهای یا شپشک سپردار تنه نیز شناخته میشود، به دلیل ماهیت پنهانزی و فعالیت در زیر لایههای محافظ، به سادگی قابل شناسایی نیست. باغداران معمولاً زمانی متوجه حضور آن میشوند که جمعیت آفت به حد طغیان رسیده و درخت دچار ضعف عمومی شده است. شاید بتوان گفت که خطرناکترین ویژگی این آفت، بیصداییِ آن است، چون زمانی که برگها و میوهها ظاهراً سالم به نظر میرسند، تنه و اسکلت درخت بیسر و صدا در حال تخریب هستند.
مدیریت این آفت به دانش بیشتری از یک سمپاشی نیاز دارد. باغدار امروزی باید با زیستشناسی آفت، دشمنان طبیعی آن، تأثیر شرایط اقلیمی و اصول ایمنی آشنایی کامل داشته باشد. در ادامۀ این مطلب تلاش شده است تا تمامی ابعاد مربوط به شناسایی، پیشگیری و مبارزه با شپشک تنه پسته، مورد بررسی قرار گیرند.
ریخت شناسی شپشک تنه پسته
شناخت دقیق ظاهر و مراحل زیستی آفت برای ایجاد یک برنامه مدیریتی موفق لازم است. شپشک تنه پسته دارای دگردیسی ناقص بوده و مراحل رشدی آن شامل تخم، پوره (سنین یک و دو) و حشره کامل (ماده و نر) میشود. شکل ظاهری آن تا حدی شبیه به شپشک واوی پسته است اما از نظر جنس سپر و محل استقرار تفاوتهایی وجود دارد.
مشخصات ظاهری سپر و حشره ماده
در نگاه اول، آلودگی به صورت برجستگیهای مدور یا دارای حالت بیضی شکل به قطر 1.5 تا 2 میلیمتر روی تنه و شاخههای اصلی دیده میشود. این برجستگیها همان سپر حشره هستند و دارای رنگی متمایل به خاکستری روشن تا قهوهای تیره بوده و ممکن است به دلیل تجمع زیاد سطح پوست درخت را کاملاً بپوشانند.
حشره ماده در زیر این سپر محافظ زندگی میکند. مادهها فاقد پا، بال و چشم بوده و به صورت ساکن در یک نقطه به تغذیه اشتغال دارند. بدن آنها به رنگ زرد مایل به نارنجی است و با خرطوم بلندی که وارد بافت گیاه میکنند، از شیره پرورده تغذیه میکنند. یک ویژگی بسیار مهم در مدیریت شیمیایی، ضخیم شدن تدریجی سپر با افزایش سن حشره است. سپر حشره ماده بالغ آنقدر سخت و ضخیم میشود که نفوذ سموم تماسی به زیر آن تقریباً غیرممکن است. این موضوع اهمیت مبارزه در مرحله پورگی را بسیار بالا میبرد.
ویژگیهای حشره نر و پورهها
حشرات نر در این گونه با مادهها فرق دارند. آنها پس از طی مراحل پورگی، به حشرات بالغ کوچکی تبدیل میشوند که دارای یک جفت بال و اندام حرکتی هستند. سپر نرها کشیدهتر و کوچکتر از سپر مادههاست. نقش آنها فقط جفتگیری با مادههاست و پس از آن از بین میروند. به همین دلیل است که در بازدیدهای صحرایی معمولاً مادهها و سپرهای آنها بیشتر به چشم میخورند. مهمترین مرحله از نظر کنترل، پورههای سن یک هستند. به این پورهها «خزنده» یا Crawler میگویند. این پورهها از تخم خارج شده و پیش از ساکن شدن، به دنبال مکان مناسب روی پوست درخت میگردند.
ویژگیهای این مرحله عبارتند از:
- رنگ قرمز مایل به نارنجی یا قهوهای روشن.
- اندازۀ بسیار ریز (حدود 0.3 میلیمتر) و به سختی با چشم غیرمسلح دیده میشوند.
- پورهها بسیار فعال و متحرکند؛ این تحرک، آنها را به شدت در معرض تماس با سموم و روغنها قرار میدهد.
- زمانِ این دوره فعالیت، محدود به چند ساعت تا حداکثر 48 ساعت است. پس از یافتن مکان مناسب (معمولاً شیارهای پوست، زخمها یا اطراف جوانهها)، خرطوم خود را فرو کرده و بیحرکت میشوند و شروع به ترشح موم برای تشکیل سپر اولیه میکنند. به محض تشکیل سپر، درجه مقاومت آنها به شدت افزایش مییابد.
علائم و خسارات شپشک تنه پسته
خسارت شپشک تنه پسته از دو جنبه مستقیم و غیرمستقیم قابل بررسی است. درک صحیح این علائم به باغدار کمک میکند تا پیش از رسیدن خسارت به مرحله غیرقابل جبران، اقدام کند.
نشانههای اولیه و پیشرفته آلودگی شپشک سپردار تنه
تشخیص زودهنگام برای مدیریت هزینهها ضروری است. آلودگی معمولاً از بخشهای پایینی تنه یا شاخههای مسنتر و در سایهانداز داخلی درخت شروع میشود.
مرحله اول
در این مرحله ممکن است چند سپر منفرد روی تنه اصلی دیده شود. باغداران بیتجربه اغلب این لکهها را بخشی از بافت طبیعی پوست درخت یا آثار یک بیماری قارچی میپندارند.
مرحله دوم
با افزایش جمعیت، سپرها به صورت تودههای متراکم در کنار هم قرار میگیرند. در این حالت، سطح تنه زبر و ناهموار میشود. با خراش دادن سپرها با ناخن، لاشه حشرات یا حشرات زنده (ترشح مایع زرد رنگ) مشخص میشود.
مرحله سوم (بروز علائم فیزیولوژیک)
با تغذیه انبوه آفت، درخت دچار ضعف تغذیهای میشود. خشکیدگی سرشاخهها از شاخههای بالا و نازک شروع میشود. برگها کوچک و رنگ پریده و دچار کلروز میشوند. همچنین رشد سالیانه کاهش یافته و فاصله میانگرهها کم خواهد شد.
مرحله چهارم (بروز علائم خاص)
یکی از علائم اختصاصی این آفت که در منابع معتبر به آن اشاره شده، ایجاد بدشکلی و ترکخوردگی در پوست شاخههای آلوده است. این عارضه به دلیل واکنش بافت گیاه به مواد سمی موجود در بزاق آفت (تأثیر تاکسیکوژنیک) ایجاد میشود. این بدشکلیها مسیر آوندی را بیش از پیش مسدود کرده و چرخه انتقال مواد را دچار اختلال میکند.
تاثیر بر کمیت و کیفیت محصول
درخت پسته برای تولید محصولی با کیفیت (پسته خندان و پر مغز) به ذخایر کافی کربوهیدرات و عناصر غذایی نیاز دارد. شپشک سپردار تنه با تغذیه از شیره پرورده، این ذخایر را کاهش میدهد.
نتیجه این فرآیند در زمان برداشت پسته کاملا قابل مشاهده است، به عنوان مثال:
- درصد زیادی از میوهها فاقد مغز یا دارای مغز چروکیده هستند.
- پستههای تولید شده روی درختان آلوده به دلیل عدم رشد کافی، باز نمیشوند یا به اصطلاح «دهانبسته» باقی میمانند که این محصول از ارزش اقتصادی پایینی برخوردار است.
- در مراحل پایانی فصل، ممکن است میوههای نارس به دلیل ضعف درخت، پیش از موعد بریزند.
در آلودگیهای شدید و چندین ساله، خشک شدن کامل درخت (به ویژه در درختان مسن و ریشهدار) اجتنابناپذیر است. این خسارت چیزی معادل از دست دادن سرمایه ثابت باغ خواهد بود.
عوامل تشدید کننده خسارت شپشک کُندهای
هیچ آفتی در خلأ عمل نمیکند. بروز و شدت خسارت شپشک کُندهای به شدت تحت تأثیر شرایط محیطی و مدیریت باغ است. نقش هواشناسی کشاورزی را میتوان در این موارد بررسی کرد:
تنش خشکی
دادههای هواشناسی نشان میدهد که در سالهای با بارندگی کمتر از میانگین بلندمدت، یا در شرایطی که منابع آبی محدود است و باغدار مجبور به اعمال دور آبیاری طولانیتر میشود، درختان دچار تنش شدید میشوند. درختان تحت تنش، با کاهش تولید ترکیبات دفاعی (مانند فنلها) و شیره پرورده با کیفیت پایینتر، بستر مناسبی برای تغذیه و تکثیر شپشک تنه پسته فراهم میکنند.
دما
زمستانهای معتدل که در آن دماهای زیر 15- درجه سانتیگراد برای مدت طولانی رخ ندهد، به بقای بیشتر جمعیت زمستانگذران آفت کمک میکند. همچنین، شروع زودرس گرمای بهاره میتواند زمان خروج پورهها را تحت تأثیر قرار داده و در صورت همزمانی با مرحله حساس رشد درخت، خسارت تشدید شود.
باد
بادهای گرم و خشک با افزایش تعرق و تشدید تنش آبی، مقاومت درخت را کاهش میدهند.
یک باغدار موفق با استفاده از دادههای ایستگاههای هواشناسی یا سامانههای پیشبینی، میتواند برنامه آبیاری و تغذیه خود را طوری تنظیم کند که درخت در بحرانیترین شرایط اقلیمی، کمترین تنش را متحمل شود.
راه های پیشگیری از شپشک تنه پسته
پیشگیری در مدیریت تلفیقی آفات (IPM)به اعمال روشهای سادۀ مرسوم ارجحیت دارد. هدف از پیشگیری، ایجاد باغی است که تا حد امکان برای استقرار و گسترش آفت نامناسب باشد.
رعایت اصول بهداشت باغ برای پیشگیری از گستردگی شپشک تنه پسته
بهداشت باغ اولین و مهمترین گام جهت پیشگیری است.
هرس زمستانه و تابستانه
در هرس زمستانه شاخههای آلوده، خشکیده، شکسته و دارای تراکم بالای سپر باید حذف شوند. در هرس تابستانه نیز شاخههای پاجوش و شاخههای مزاحم که باعث تهویه ضعیف تاج درخت میشوند، هرس میشوند. رطوبت بالا در سایهانداز درخت، شرایط را برای بقای پورهها مساعدتر میکند. بنابراین لازم است تا شاخههای هرس شده سریعاً از باغ خارج و سوزانده شوند.
حذف میزبانهای جایگزین
برخی علفهای هرز یا درختچههای موجود در حاشیه باغ میتوانند به عنوان میزبان موقت آفت عمل کنند.
استفاده از نهال سالم
هنگام احداث باغ جدید یا جایگزینی درختان مسن، حتماً نهالها را از مراکز معتبر و دارای گواهی سلامت تهیه کنید. یک نهال آلوده منبع اصلی آلودگی برای کل باغ در سالهای آینده است.
تقویت بنیه درخت (تغذیه متعادل)
یک درخت قوی و سرحال، بهترین مقاومت را در برابر آفات از خود نشان میدهد:
کودهای پتاسه
پتاسیم نقش مهمی در ضخامت دیواره سلولی و استحکام بافتهای گیاهی دارد. مصرف متعادل کودهای پتاسه (مانند کود سولفات پتاسیم) در زمان مناسب، به افزایش مقاومت مکانیکی پوست در برابر نفوذ خرطوم شپشک تنه پسته کمک میکند.
کودهای حاوی سیلیس
سیلیسیم (سیلیکون) اگرچه عنصر ضروری برای گیاه محسوب نمیشود ولی تأثیر شگرفی در افزایش استحکام بافتها و کاهش خسارت آفات مکنده دارد. استفاده از کودهای حاوی سیلیس به صورت محلولپاشی یا همراه با آب آبیاری توصیه میشود.
مدیریت آبیاری
آبیاری منظم و بر اساس نیاز واقعی درخت که با استفاده از دادههای تبخیر و تعرق مرجع (ETo) قابل محاسبه است، از بروز تنش خشکی جلوگیری میکند. سیستمهای آبیاری قطرهای یا بابلر به دلیل ایجاد رطوبت یکنواخت و کاهش تنش، به مراتب از روشهای غرقابی بهتر هستند.
نقش دشمنان طبیعی
حفظ تعادل زیستی در باغ، یک مانع خوب در برابر طغیان آفات است.
کفشدوزک شکارگر شپشک تنه پسته
این کفشدوزک کوچک و سیاه رنگ با لکههای قرمز روی بالپوشها، هم به صورت لارو و هم حشره کامل از شپشکتنه پسته تغذیه میکند. یکی از مهمترین اقدامات پیشگیرانه، خودداری از مصرف سموم زیاد در زمانهایی است که جمعیت این شکارگر در باغ قابل توجه است.
زنبورهای پارازیتوئید جنس Aphytis
این زنبورهای ریز و مفید، تخم خود را در زیر سپر شپشک تنه پسته یا داخل بدن پورهها قرار میدهند. لارو زنبور پس از خارج شدن، از میزبان تغذیه کرده و باعث مرگ آن میشود. وجود سوراخهای ریز و گرد روی سپر شپشک تنه پسته، نشانه خروج زنبورهای پارازیتوئید بوده که علامتی مثبتی است.
راه های مبارزه و کنترل شپشک تنه پسته
اگر جمعیت آفت از آستانه اقتصادی فراتر رود و روشهای پیشگیرانه به تنهایی کافی نباشند، باید وارد فاز کنترل مستقیم شوید.
کنترل مکانیکی و فیزیکی
- خراشیدن تنه
در سطوح محدود و آلودگیهای اولیه میتوان با استفاده از یک برس سیمی یا کاردک، تودههای شپشک تنه پسته را از روی تنه و شاخههای اصلی جدا کرد. بهتر است این کار در اواخر زمستان یا اوایل بهار انجام شود. دقت کنید که عمل خراشیدن نباید به پوست سبز درخت آسیب بزند.
- روغنپاشی زمستانه
محلولپاشی با روغن ولک در اواخر زمستان (قبل از بیدار شدن درختان و متورم شدن جوانهها) یک روش فیزیکی بسیار مؤثر است. روغن با تشکیل لایهای نازک روی سپرها و شاخهها، باعث خفگی تخمها و پورههای زمستانگذران میشود. این کار باعث میشود جمعیت اولیه آفت در بهار کاهش یابد.
کنترل بیولوژیک (تکمیلی)
علاوه بر حمایت از دشمنان طبیعی موجود، میتوان در قالب برنامههای مدیریت تلفیقی نسبت به رهاسازی تجاری برخی دشمنان طبیعی (در صورت وجود) یا استفاده از قارچهای بیمارگر حشرات مانند باووریا باسیانا Beauveria bassiana اقدام کرد. این قارچها در شرایط رطوبت نسبی بالا (بیش از 60%) میتوانند پورهها را آلوده کرده و از بین ببرند. پیشبینی دورههای رطوبت بالا با کمک دادههای هواشناسی میتواند زمان مناسب برای استفاده از این عوامل را مشخص کند.
کنترل شیمیایی
اگر تمامی روشهای فوق پاسخگو نبود باید مبارزه شیمیایی با رعایت دقیق اصول و در زمان مناسب انجام شود.
بهترین زمان مبارزه با شپشک سپردار تنه
مؤثرترین زمان سمپاشی همزمان با اوج خروج پورههای سن یک است. برای تعیین این زمان نباید به تاریخ تقویمی ثابت اکتفا کرد، زیرا هر سال بسته به شرایط دمایی متفاوت است. در ادامه به بررسی روشهای صحیح پرداختیم:
- از اواخر فروردین، به طور منظم (هر 3 روز یک بار) از باغ بازدید کنید.
- با یک ذرهبین قوی (حداقل 20 برابر)، چند سپر ماده را از روی تنه جدا کرده و زیر آن را نگاه کنید
- با نزدیک شدن به زمان خروج، تخمها در زیر سپر ماده قابل مشاهده هستند. با گرم شدن هوا، پورههای ریز و نارنجی رنگ در کنار تخمها دیده میشوند.
- خروج انبوه پورهها معمولاً زمانی رخ میدهد که مجموع درجههای روز مؤثر (GDD) از یک آستانه مشخص (معمولاً حدود 300-400 درجه روز پس از یک تاریخ پایه مانند اول فروردین) عبور کند. این محاسبات تخصصیتر است اما با استفاده از پیشبینیهای هواشناسی کشاورزی منطقه میتوانید تخمین بهتری به دست آورید.
سموم مناسب برای شپشک تنه پسته
در مرحله پورگی ترکیبی از روغن امولسیون شونده (روغن ولک) و یک حشرهکش نفوذی نتایج خوبی دارد.
- روغن ولک باعث خفگی پورهها شده و همچنین لایه مومی سپر را حل میکند و نفوذ سم را افزایش میدهد.
حشرهکشهای مجاز
- یکی از رایجترین سموم فسفره که تأثیر خوبی بر پورهها دارد کلرپیریفوس (دورسبان) است.
- دیمتوات از دیگر سموم فسفره با خاصیت نفوذی است که مشابه کلرپیریفوس مصرف میشود.
- اسپیروتترامات (موونتو) یک حشرهکش جدیدتر با خاصیت سیستمیک قوی است که از طریق آوندهای چوبی و آبکش در گیاه حرکت کرده و تأثیر طولانیتری بر آفات مکنده دارد.
- پیریپروکسیفن نیز یک تنظیمکننده رشد حشرات است که با اختلال در فرآیند پوستاندازی پورهها، باعث مرگ آنها میشود. این سم برای دشمنان طبیعی نسبتاً بیخطرتر است.
شرایط محیطی مناسب
- محدوده دمایی 15 تا 25 درجه سانتیگراد مناسب است. در دمای بالاتر از 28 درجه، خطر ایجاد سوختگی در برگها و میوهها (فیتوتوکسیسیتی) به شدت افزایش مییابد. در دمای زیر 10 درجه نیز جذب و تأثیر سم کاهش مییابد.
- سرعت باد باید کمتر از 10 کیلومتر در ساعت (نسیم ملایم) باشد. باد شدید باعث بُردگی ذرات سم و کاهش پوششدهی روی تنه میشود.
- از سمپاشی در هوای مهآلود یا هنگامی که شبنم روی درختان است، خودداری کنید. رطوبت بالا باعث رقیق شدن سم و کاهش غلظت مؤثر آن میشود.
- حداقل 6 تا 8 ساعت پس از سمپاشی نباید باران ببارد. چک کردن پیشبینی 24 ساعته هوا (دادههای هواشناسی) قبل از شروع عملیات ضروری است.
ملاحظات ایمنی در سمپاشی
وسایل حفاظت فردی (PPE)
- استفاده از لباس آستینبلند، شلوار بلند، کلاه، چکمه، دستکش بلند نیتریلی (مقاوم در برابر مواد شیمیایی)، عینک محافظ ضدشیمیایی و ماسک تمامصورت یا نیمصورت الزامی است.
- هرگز در جهت باد سمپاشی نکنید. از خوردن، آشامیدن و سیگار کشیدن در حین کار خودداری نمایید.
- وسایل حفاظتی را به دقت با آب و صابون شستشو دهید. دوش بگیرید و لباسهای خود را عوض کنید. ظروف خالی سم را حداقل سه بار آبکشی کنید (آب آبکشی به مخزن سم اضافه شود) و سپس آنها را سوراخ کرده و به مراکز مجاز بازیافت یا محل دفن زبالههای صنعتی تحویل دهید. هرگز ظروف سم را نسوزانید، زیرا گازهای سمی تولید میکنند.
- محلول اضافی را نباید در جویها، رودخانهها یا زمینهای بایر رها کرد. بهتر است آن را در حاشیه امن باغ و روی زمینهای غیرقابل کشت(با رعایت اینکه منبع آبی آلوده نشود) پاشید.
کلام آخر
مدیریت شپشک تنه پسته یک عملیات تکمرحلهای نیست؛ به بیان دیگر این مدیریت یک فرآیند پویا و پیوسته است که در طول سال و در چارچوب یک اکوسیستم کشاورزی تعریف میشود. تجربه در سالهای اخیرِ باغات پستۀ کشور نشان داده که باغدارانی موفقتر عمل میکنند که نگاه جامعتری به باغ خود دارند. باغدار باید به دنبال چرایی طغیان آفت باشد نه فقط نسخه سمپاشی برای از بین بردن آنها.
آینده مدیریت باغ و آفات به سمت کشاورزی دیجیتال حرکت میکند. استفاده از ایستگاههای هواشناسی خودکار در سطح باغ، سنسورهای رطوبت خاک، مدلهای پیشآگاهی و نرمافزارهای تلفن همراه که زمان دقیق مبارزه را پیشبینی میکنند، میتواند در این زمینه تغییرات زیادی ایجاد کند. این فناوریها به باغدار اجازه میدهند تا به جای واکنش نشان دادن به بحران، بحران را پیشبینی و از آن جلوگیری کند.
در نهایت تأکید میشود که حفاظت از سلامت انسان و محیط زیست، خط قرمز تمامی فعالیتهای کشاورزی است. رعایت نکات ایمنی در استفاده از سموم، دفع صحیح پسماندها و ترویج فرهنگ مصرف مسئولانه به تمامی نسلها تعلق دارد. باغ پسته یک سرمایه ملی است و حفظ آن با دانش، دقت و پایداری امکانپذیر خواهد بود.
منابع:
