اگر بهدنبال تازهترین خبرها، آموزشهای کاربردی و اطلاعیههای مهم حوزه کشاورزی هستید، به کانال آباد | اخبار کشاورزی در بله بپیوندید.
بیماری گموز پسته یا پوسیدگی فیتوفتورایی طوقه و ریشه، از مخربترین بیماریهایی است که باغداران پستهکار در ایران و سایر مناطق پستهخیز جهان با آن درگیر میشوند. این بیماری که در کشاورزی سنتی با نامهای «شیره سیاه پسته» یا «انگومک پسته» نیز شناخته میشود، میتواند در صورت بیتوجهی، طی چند فصل زراعی خسارتهای جبرانناپذیری به باغ وارد کند.
در ادامۀ این مقاله تلاش شده تا تمام جنبههای مهم این بیماری، از ریختشناسی عامل بیماریزا گرفته تا روشهای نوین کنترل و درمان، به شکلی موثر، شیوا و کاربردی بررسی شود.
- ریختشناسی و زیستشناسی عامل ایجادکنندۀ بیماری گموز پسته
- علائم گموز در درخت پسته
- اثر شوری (EC) آب و خاک بر رشد و تشدید بیماری گموز
- نقش هواشناسی کشاورزی در پیشبینی و مدیریت بیماری
- پیشگیری از بیماری گموز پسته
- راه های کنترل و درمان گموز پسته
- درمان درختان آلوده با روش تزریق شیمیایی
- معرفی سم ها برای درمان بیماری گموز پسته و مدیریت شیمیایی
- سخن پایانی
ریختشناسی و زیستشناسی عامل ایجادکنندۀ بیماری گموز پسته
عامل اصلی بیماری گموز در پسته، گونههای مختلفی از جنس Phytophthora هستند. این ارگانیسمها از نظر ردهبندی تاکسونومیک به دسته اُاُمیستها Oomycetes تعلق داشته و با اینکه در گذشته در گروه قارچها طبقهبندی میشدند، امروزه بهعنوان موجوداتی مجزا با ویژگیهای متفاوت شناسایی میشوند.
از نظر ریختشناسی، اسپورانژیومهای این عامل بیماریزا بیضوی تا کروی شکل بوده و قادرند در شرایط مرطوب زوئوسپور آزاد کنند. این زوئوسپورهای دوتاژهدار بهشدت تحرک دارند و در آب خاک حرکت میکنند؛ به همین دلیل آبیاری بیش از حد یا ماندابی شدن زمین بهطور مستقیم گسترش عامل بیماری را تسریع میکند. اوسپورهای جنسی این گونهها نیز در خاک ماندگاری طولانی دارند و ماهها پس از خشک شدن خاک زنده میمانند.
پرسش: اسپورانژیوم چیست؟
پاسخ: اسپورانژیوم یک ساختار کیسهمانند در قارچها و قارچنماها (مانند عامل بیماری گموز پسته) است که درون آن زئوسپورهای متحرک و عفونتزا برای آلوده کردن گیاهان تولید میشود.
علائم گموز در درخت پسته
تشخیص زودهنگام، اصلیترین راه در درمان بیماری گموز پسته است. علائم این بیماری را میتوان به دو بخش زیرزمینی (ریشه و طوقه) و هوایی (برگ و شاخه) تقسیم کرد.
علائم ظاهری روی تنه و طوقه
اولین نشانهای که یک باغدار هوشیار متوجه آن میشود، ترشح یا خروج شیره تیرهرنگ از قسمت پایینی تنه درخت است! این همان چیزی که در زبان محلی به آن «شیره سیاه پسته» یا «انگومک» میگویند. این ترشح در واقع واکنش دفاعیِ درخت به نفوذ پاتوژن در بافتهای طوقه و ریشه است. در مراحل پیشرفتهتر، پوست ناحیه طوقه و ریشههای فوقانی قهوهای تا سیاه رنگ میشود و بافت آبکش (آوند آبکش) تغییر رنگ میدهد.
علائم روی شاخهها، برگ درخت و میوه
با پیشرفت آلودگی به سمتِ بافتهای هدایتکننده آب و مواد غذایی (شیرۀ نباتی)، درخت دچار ضعف عمومی خواهد شد.
به دنبال این ضعف، برگها زرد شده، رشد سرشاخهها کند میشود و در موارد شدید خشکیدگی سرشاخه یا مرگ کامل درخت رخ میدهد. میوهها نیز ریز و پوک باقی میمانند. مشاهده این علائم میتواند هشداری باشد که وضعیت هواشناسی کشاورزی منطقه، بهویژه میزان بارندگی فصل زمستان و میانگین دمای بهار سبب ایجاد شرایط مساعد برای فعالیت پاتوژن شده است.
علائم در سیستم ریشه (پوسیدگی ریشه)
ریشههای مویین و اصلی در اثر حمله فیتوفتورا به پوسیدگیِ ریشه دچار میشوند. ریشههای آلوده نرم، اسفنجی و به رنگ قهوهای تیره هستند و پوست آنها به راحتی از سیلندر مرکزی جدا میشود. با نابودی ریشهها، توانایی جذب آب و مواد غذایی توسط گیاه به شدت کاهش مییابد.
اثر شوری (EC) آب و خاک بر رشد و تشدید بیماری گموز
یکی از موضوعاتی که در منابع علمی کمتر به آن توجه شده، نقش شوری خاک در تشدید بیماری گموز است. پسته از نظر تحمل شوری در مقایسه با سایر درختان میوه نسبتاً مقاوم است اما شوری بیش از حد EC خاک (بیشتر از ۸ دسیزیمنس بر متر) باعث کاهش سیستم دفاعی درخت میشود و آن را در برابر عوامل بیماریزایی مثل Phytophthora آسیبپذیرتر میکند.
مکانیسم این تعامل به این صورت است که تنش شوری سبب اختلال در جذب آب توسط ریشه، کاهش تولید ترکیبات فِنولی دفاعی و تضعیف دیوارههای سلولی میشود. در نتیجه، زوئوسپورهای Phytophthora راحتتر به بافت ریشه نفوذ میکنند.
بنابراین در باغاتی که از آب آبیاری شور استفاده میکنند، لازم است آزمایش خاک کشاورزی دورهای انجام شود و در صورت افزایش شوری، از کودهای اصلاحکننده خاک مانند گوگرد کشاورزی یا گچ بهعنوان اقدام پیشگیرانه بهره گرفته شود.
نقش هواشناسی کشاورزی در پیشبینی و مدیریت بیماری
به عنوان مثال، گونههای فیتوفتورا در دمای خاک بین ۲۰ تا ۲۸ درجه سانتیگراد همراه با رطوبت اشباع، بیشترین فعالیت را دارند. کشاورزان با رصد دادههای ایستگاههای هواشناسی کشاورزی منطقه خود در اپلیکیشن هواشناسی کشاورزی آباد میتوانند زمان دقیق آبیاری را تنظیم کرده و پیش از وقوع بارندگیهای سنگین بهاری یا پاییزه، اقدامات پیشگیرانه شیمیایی یا فیزیکی را اعمال کنند تا از غرقابی شدن طولانیمدت خاک جلوگیری شود.
پیشگیری از بیماری گموز پسته
به کرّات گفته میشود که پیشگیری موثرتر و کمهزینهتر از درمان است؛ این اصل در مورد پیشگیری از بیماری گموز پسته اهمیت مضاعفی دارد، چراکه درمان درختان کاملاً آلوده عملاً غیرممکن است.
انتخاب پایۀ مقاوم و مدیریت باغ
انتخاب پایه مناسب یکی از ارکان مدیریت بلندمدت باغها است. پایههای پسته اهلی (Pistacia vera) مانند بادامی زرند حساسیت نسبتاً بالایی دارند. در مقابل، پایههایی مانند Pistacia mutica (بنه) یا پایههای هیبرید تجاری معتبر (مانند UCB-۱) مقاومت بالاتری نسبت به پوسیدگی فیتوفتورایی از خود نشان میدهند.
اصلاح سیستم آبیاری و مدیریت سایهانداز
تغییر روش آبیاری غرقابی
روش آبیاری غرقابی سنتی که در آن آب مستقیماً با تنه درخت تماس دارد، اصلیترین عامل انتقال و گسترش این بیماری است.
ایجاد تشتک یا سیستم کرتبندی دوطرفه
باید با ایجاد پشتههای خاکی، مسیر حرکت آب را از تنه درخت جدا کرد به طوری که آب با فاصله حداقل ۵۰ تا ۱۰۰ سانتیمتری از تنه جریان یابد.
آبیاری قطرهای
استفاده از سیستمهای آبیاری موضعی (قطرهای) به شرطی که قطرهچکانها دور از تنه قرار گیرند، رطوبت طوقه را کاهش داده و ریسک آلودگی را به حداقل میرساند.
مدیریت خاک و زهکشی
خاکهای سنگین و رسی با زهکشی ضعیف، آب را به مدت طولانی در خود نگه میدارند و یک محیط عالی برای تکثیر فیتوفتورا فراهم میکنند. افزودن گچ کشاورزی برای اصلاح خاکهای سفت و شور، شخم زدن برای بهبود تهویه و اضافه کردن مواد آلی پوسیده (به دور از تنه) به بهبود زهکشی کمک بسزایی خواهد کرد.
راه های کنترل و درمان گموز پسته
زمانی که علائم ابتدایی بیماری در باغ قابل دیدن است، باید بدون فوت وقت اقدامات تلفیقی (مکانیکی و شیمیایی) جهت مبارزه با گموز (انگومک) پسته بهکار گرفته شود.
روش جراحی طوقه (تراشیدن بافت آلوده)
اگر آلودگی دور تا دور تنه را نگرفته باشد (کمتر از نصف محیط تنه)، میتوان درخت را با انجام کارهای زیر نجات داد:
- خاک دور طوقه درخت آلوده را تا جایی که ریشههای اصلی نمایان شوند عقب بزنید تا بافت در معرض هوا و نور خورشید خشک شود.
- با یک چاقوی تیز و ضدعفونی شده، پوست بخش آلوده و قهوهای رنگ را به همراه ۲ سانتیمتر از بافت سالم حاشیه آن بتراشید.
- محل تراشیده شده را با یک قارچکش غلیظ (مانند بردوفیکس یا اکسید کلرور مس) پانسمان کرده و پس از خشک شدن، با چسب باغبانی بپوشانید.
درمان درختان آلوده با روش تزریق شیمیایی
برای درختانی که علائم آلودگی نشان میدهند، یکی از مؤثرترین روشهای درمانی، تزریق مستقیم قارچکش به آوند چوبی تنه است.
در این روش که با استفاده از تجهیزات تزریق تحت فشار انجام میشود، محلول فوستیل آلومینیوم (۵ تا ۷ گرم در لیتر آب) یا فسفروس اسید مستقیماً به داخل چوب منتقل میشود و از آنجا به ریشههای آلوده میرسد. این روش بهویژه برای درختان بالغ که محلولپاشی خاک تأثیر محدودتری دارد، کارایی بالاتری دارد.
روش دیگر، تراشیدن بافت آلوده (دبریدمان) در ناحیه طوقه و اعمال خمیر ضدعفونیکننده حاوی فوستیل آلومینیوم یا مس اکسیکلراید روی سطح برش است.
نسبت مناسب برای این خمیر ۱۰ گرم فوستیل آلومینیوم در ۱۰۰ میلیلیتر آب + ۵ گرم مساکسیکلراید، همراه با یک ماده چسباننده مانند لانولین یا پست چربی است.
معرفی سم ها برای درمان بیماری گموز پسته و مدیریت شیمیایی
کنترل شیمیایی در کنار روشهای زراعی، بخش مهمی از پکیج کنترل گموز پسته را تشکیل میدهد.
قارچ کش الیت گموز پسته (فوزتیل آلومینیوم)
قارچکش الیت (Fosetyl-Aluminum ۸۰%) یکی از پرکاربردترین و مؤثرترین ترکیبات در درمان بیماری گموز پسته است که توسط شرکت Bayer AG تولید میشود. این ترکیب به دلیل ماهیت آمفیسیستمیک (حرکت دو طرفه در آوندهای چوبی و آبکشی) میتواند هم از محل پاشش به سمت ریشه و هم از ریشه به برگ حرکت کند.
- مکانیسم اثر: اول، تداخل مستقیم در متابولیسم فسفونات در سلولهای Phytophthora؛
دوم، تحریک سیستم ایمنی درخت (ISR – Induced Systemic Resistance) برای تولید ترکیبات فیتوآلکسین.
- نحوه مصرف: مصرف الیت در دمای بین ۱۵ تا ۲۸ درجه سانتیگراد و رطوبت نسبی هوا بیش از ۵۵% توصیه میشود. پاشش در دمای بالای ۳۵ درجه یا در ساعات گرم روز بازده را کاهش میدهد. همچنین از مصرف آن در شرایط بارانی یا بلافاصله پیش از آبیاری سنگین پرهیز شود.
قارچکش ملو د پاستا و ترکیبات مسی
ترکیبات مسی نظیر بردوفیکس (Bordofix) یا اکسید کلرور مس برای استفاده مستقیم روی طوقه و همچنین به صورت آبکشت (همراه آب آبیاری) کاربرد دارند. خمیر بردو (ترکیب سولفات مس و آهک) به دلیل ماندگاری بالا روی تنه، مانع از ورود زوآسپورها از طریق زخمهای پوستی میشود.
متالاکسیل
این قارچکش سیستمیک خاکمصرف (به صورت گرانول یا مایع)، به ویژه متالاکسیل-مانکوزب، برای از بین بردن عامل بیماری گموز پسته در سطح خاک و اطراف ریشه مفید است، اما به دلیل خطر ایجاد مقاومت در شبهقارچ، نباید به طور متوالی و بیرویه مصرف شود.
سایر قارچکشها
در کنار سموم سیستمیک، برخی قارچکشهای تماسی مانند مانکوزب یا کاپتان میتوانند بهعنوان سموم پوششدهنده در برنامه یکپارچه درمان بیماری گموز پسته بهکار روند.
لازم به ذکر است که برنامهریزی برای مصرف سموم باید با در نظر گرفتن تناوب مصرف و پیشگیری از مقاوم شدن پاتوژن صورت گیرد.
ملاحظات ایمنی در روند کار با سموم قارچکش
استفاده از سموم شیمیایی نیازمند دانش فنی بالا و رعایت دقیق اصول ایمنی است تا از آسیب به اپراتور، گیاه و محیط زیست جلوگیری شود.
تجهیزات حفاظت فردی (PPE)
در زمان آمادهسازی و اجرای سمپاشی با هرگونه قارچکش (به ویژه الیت و ترکیبات مسی)، اپراتور حتماً باید مجهز به وسایل زیر باشد:
- ماسک تنفسی فیلتردار مناسب برای سموم پودری و مایع
- عینک حفاظتی ضدمواد شیمیایی جهت جلوگیری از پاشش سم به چشم
- عینک حفاظتی ضدمواد شیمیایی جهت جلوگیری از پاشش سم به چشم
- چکمههای لاستیکی بلند
جلوگیری از تماس با چشم و پوست و کمکهای اولیه
در صورت تماس تصادفی سم با پوست، فوری محل را با آب فراوان و صابون به مدت حداقل ۱۵ دقیقه بشویید. در صورت ورود سم به چشم، با آب جاری و تمیز حداقل ۱۵ دقیقه چشم را آبکشی کنید و بلافاصله با اورژانس یا مرکز کنترل سم تماس بگیرید.
خوردن، آشامیدن یا سیگار کشیدن در حین کار با سموم کاملاً ممنوع است.
روشهای دفع ضایعات و قوطیهای خالی
قوطیها و گونیهای خالی سموم را هرگز در محیط باغ یا نزدیک منابع آب جاری رها نکنید. روش استاندارد شامل سه بار شستشوی ظروف (Triple Rinse)، سوراخ کردن قوطی جهت غیرقابل استفاده مجدد شدن و تحویل به مراکز مجاز جمعآوری ضایعات شیمیایی یا دفن بهداشتی در عمق مناسب زمین (دور از آبهای زیرزمینی) است.
دوزها، شرایط دمایی و رطوبتی اجرا
موفقیت در سمپاشی مستلزم رعایت فاکتورهای دقیق اقلیمی است:
شرایط دمایی بهینه
سمپاشی باید در دمای محیطی بین ۱۵ تا ۲۸ درجه سلسیوس انجام شود. سمپاشی در دمای بالای °۳۰سلسیوس علاوه بر کاهش کارایی سم به دلیل تبخیر سریع، ریسک گیاهسوزی (Phytotoxicity) به ویژه در ترکیبات مسی را به شدت افزایش میدهد.
شرایط رطوبتی و باد
رطوبت نسبی هوا باید در حد متوسط بین ۴۰ تا ۶۰% باشد. از سمپاشی در روزهای بارانی یا زمانی که شبنم سنگین روی برگها نشسته خودداری کنید، زیرا سم دچار شستشو و رقیق شدن بیش از حد میشود.
همچنین سرعت باد در زمان عملیات باید کمتر از ۱۰ کیلومتر بر ساعت باشد تا از پدیده بادبردگی (Drift) سم جلوگیری شود.
سخن پایانی
بیماری گموز پسته یا همان پوسیدگی فیتوفتورایی طوقه و ریشه، پتانسیل نابودی کامل باغات پسته را دارد اما کنترل آن با یک استراتژیِ تکبعدی ممکن نیست. مدیریت موفق این بیماری نیازمند بهکارگیری روشهای مدیریت تلفیقی آفات و بیماریها (IPM) است.
پیشگیری از طریق انتخاب پایه مقاوم، مدیریت صحیح آب و بهداشت باغ پایه است و در صورت بروز آلودگی، قارچکشهایی مانند الیت (فوستیل آلومینیوم) با پروتکل صحیح مصرف میتوانند بیماری را مهار کنند.
توجه به شوری خاک، رعایت نکات ایمنی در کار با سموم، و بهرهگیری از دادههای هواشناسی کشاورزی سه رکن مکمل برای موفقیت در این مبارزه هستند. باغداری که این اصول را در هم میآمیزد، باغ پسته خود را حفظ کرده و سلامت خاک و محیطزیست اطراف را نیز پاس خواهد داشت.
منابع:
