حفاظت از درختان در برابر عوامل محیطی برای باغداران و کشاورزان یک امر حیاتی است و در بعضی موارد چالشبرانگیز به نظر میرسد. رنگ کردن تنه درختان یک روش سنتی اما علمی است که سالهاست توسط باغداران حرفهای و متخصصان کشاورزی به کار گرفته میشود. در این مطلب به دلایل علمی، فواید رنگ زدن تنه درختان در فصل زمستان، بهترین زمان اجرا و روشهای عملیِ آن میپردازیم. شما با روشهای پیشگیری از آفتابسوختگی زمستانه و جلوگیری از ترکخوردگی پوست آشنا خواهید شد؛ همچنین از اهمیت این رویکرد بر سلامت درختان و افزایش بازدهی محصول به ویژه در مناطق دارای زمستانهای سرد و آفتابی آگاه خواهید شد.
علت رنگ زدن تنه درختان
درختان موجوداتی زندهاند و در طول عمر خود با عوامل استرسزای متعددی به ویژه در فصول سرد و با تغییرات دمایی شدید روبرو میشوند. رنگآمیزی تنه، با هدف اصلی محافظت فیزیکی و بازتاب نور، به عنوان یک راهکار ساده، ارزان و غیرسمی برای کاهش این تنشها مورد استفاده قرار میگیرد.
-
آفتابسوختگی زمستانه و نحوه وقوع آن
آفتابسوختگی زمستانه یکی از مشکلات شایع در درختان جوان یا گونههای حساس نظیر درختان میوۀ دانهدار مانند سیب، گلابی و برخی از گونههای مرکبات است. در زمستان، وقتی آفتاب بر تنه جنوبی یا جنوب غربی درخت میتابد، گرمای ناگهانی باعث میشود سلولهای پوست گرم شوند و شیره آوندی به حرکت درآید، همچنین سبب خروج درخت از خواب زمستانی در آن بخش میشود، اما با غروب آفتاب و افت شدید دما در شب، این گرما به سرعت از دست رفته و باعث یخزدگی میشود. این چرخه مکرر، بافتهای سلولی را شکسته و به سوختگی قهوهای یا سیاهرنگ روی پوست منجر میشود.
این پدیده در مناطقی با زمستانهای آفتابی و شبهای سرد رایجتر است. درختان با پوست نازک هم بیشتر آسیب میبینند، زیرا لایه محافظتیشان ناکافی است. آفتابسوختگی میتواند راهی برای ورود آفات و بیماریها ایجاد کند که به ضعف کلی درخت منجر میشود. رنگ سفید میتواند نور خورشید را منعکس کند، بنابراین مانع از جذب بیش از حد گرما در طول روز میشود.
این عمل نوسانات دمایی تنه را بهطور قابل توجهی کاهش داده و از انبساط و انقباض سریع پوست و در نتیجه ایجاد شکافها جلوگیری خواهد کرد. رنگ زدن تنۀ درختان خصوصاً در سالهای اولیه کاشت، باعث میشود گیاهان علائم کمتری از سوختگی نشان دهند. این روش پیشگیریکننده است و هزینۀ کمی دارد.
-
ترکخوردگی پوست به دلیل نوسانات دمایی
ترکخوردگی پوست به دنبال انقباض و انبساط ناگهانی بافتهای چوبی رخ میدهد. در زمستان، دمای روز با تابش آفتاب افزایش یافته و شبها به زیر صفر میرسد، چوب درخت به دلیل نوسانات دمایی منبسط و منقبض میشود. این فشار مکانیکی، شکافهای عمودی (تا عمق 5 سانتیمتر) در تنه ایجاد میکند. ترکخوردگی در باغات میوه میتواند کیفیت میوه را تحت تأثیر قرار دهد، زیرا جریان شیره مختل میشود. درختان رنگشده، رشد یکنواختتری دارند و مقاومت بالاتری در برابر سرماهای ناگهانی از خود نشان میدهند.
-
دفع آفات، بیماریها و جوندگان
رنگ کردن تنه درختان نقش بسزایی در کنترل آفات و بیماریها دارد:
-
کنترل آفات چوبخوار
بسیاری از آفات چوبخوار مانند کرم خراط، سوسکها و سایر حشرات مضر، شکافهای پوست درخت را برای تخمگذاری و زمستانگذرانی انتخاب میکنند. پوشش ضخیم رنگ، این شکافها را مسدود کرده و از نفوذ و زمستانگذرانی آفات جلوگیری میکند. در برخی موارد، ترکیب رنگ با مواد قارچکش و ضدعفونیکننده (مانند بردوفیکس یا سولفات مس) خاصیت حفاظتی را چند برابر میکند.
-
پیشگیری از بیماریهای قارچی و باکتریایی
ترکها و زخمهای موجود بر تنه، محل مناسبی برای ورود پاتوژنهایی مانند قارچها و باکتریها (مانند عامل شانکر باکتریایی) هستند. رنگ محافظ از ورود و گسترش این عوامل بیماریزا پیشگیری خواهد کرد.
-
محافظت در برابر جوندگان
وجود لایهای از رنگ سفید روی درخت، میتواند برای جوندگانی مانند خرگوش و موش که از پوست تنه تغذیه میکنند، ناخوشایند باشد و از آسیب رساندن به آنها جلوگیری کند.
فواید رنگ زدن تنه درختان در زمستان
شاید بتوان گفت که رنگ کردن تنه درختان با رنگ سفید لاتکس، یک عادت قدیمی میان باغداران بوده و به منظور مقابله با چالشهای زمستانی از آن استفاده میکردند.
-
ایجاد سد دفاعی در برابر نفوذ حشرات زمستانی و جوندگان
یکی از فواید، نقش رنگ سفید بهعنوان یک سد شیمیایی برای حشرات است. در زمستان، پروانه چوبخوار پسته به دنبال نقاط ضعیف روی تنه میگردند تا در آنجا تخم بگذارند. لایه رنگ، سطح را برای چسبندگی صاف و نامناسب میکند و با بازتاب نور فرابنفش، روی سیگنالهای دیداریِ برخی از حشرات مانند سوسک سرشاخه خوار پسته اثر میگذارد.
این روش میتواند نفوذ سوسکهای چوبخوار را تا حدی کاهش دهد، چون حشرات از سطوح بازتابنده دوری میکنند. بدون این لایۀ حفاظتی، یک ترک کوچک میتواند در فصل بهار به کانون عفونت تبدیل شود و کل درخت را از بین ببرد. این ویژگی برای درختان میوه مثل سیب و گیلاس، هلو و پسته که مرکز توجه حشرات چوبخوار هستند، لازم است و میتواند هزینههای سمپاشی را کاهش دهد.
-
کاهش آسیبهای ناشی از نوسانات شیمیایی محیطی
همانطور که پیشتر اشاره شد، سفید کردن تنه میتواند از آفتابسوختگی و ترکخوردگی محافظت کند؛ این کاهش آسیب سطحی ممکن است بهطور غیرمستقیم خطر نفوذ آفات و جذب شیمیایی سموم (مثلاً علفکشهای تماسدار) را کم کند ولی بهطور کامل و دقیق روی آنها مؤثر نیست. خوب است بدانید که این لایه در زمستان به پوست اجازه تنفس میدهد و اکسیژن لازم برای ترمیم طبیعی آن را نیز تأمین میکند.
-
بهبود شرایط اقلیمی و صرفهجویی در انرژی درونیِ گیاه
رنگ سفید، دمای تنه را خنکتر نگه داشته و رطوبت اطراف تنه را متعادل میسازد. در زمستانهای خشک، این لایه از خشکشدن بیش از حد خاک پایه تنه جلوگیری میکند و جریان شیرۀ آوندی را پایدار نگه میدارد. درختان رنگشده، در بهار انرژی کمتری برای ترمیم تلفات زمستانی صرف میکنند و رشدشان تا حدودی سریعتر است. این کار به گیاه کمک میکند تا ذخیره غذاییِ خود (مانند نشاسته) را برای فصل باردهی حفظ کند. در نتیجه، میوهها شیرین و بزرگتر میشوند و برای تولید محصولات ارگانیک نیز، مفید است.
-
حفاظت از زخمهای موجود و تسریع روند التیام
اگر درخت شما قبلاً زخمی شده (بریدگی ناشی از هرس یا ضربه حیوانات)، رنگزدن در زمستان برای آن مثل یک پانسمان عمل میکند. لایه سفید، با جلوگیری از نفوذ باکتریها و قارچها در دماهای متغیر، اجازه میدهد بافت زخم شده (کالوس) بدون ایجاد عارضه تشکیل شود. زخمهای رنگشده سریعتر التیام مییابند، چون از چرخه (ذوب-یخزدگی) محافظت میشوند.
-
فواید اکولوژیکی (حمایت از تنوع زیستی محلی و کاهش ردپای کربن)
رنگ زدن تنه درختان باعث حفظ سلامت درخت شده و به دنبال آن، زیستگاههای کوچک برای پرندگان و حشرات مفید ایجاد میشود، بدون اینکه آفات را جذب کند. درختان سالمتر، سایه و رطوبت بیشتری تولید کرده و جذب کربن را بالا میبرند. در زمستان، این لایۀ سفید خاک را از آلودگیهای شیمیایی حفظ مینماید. علیرغم اینکه اثر این کار در تغییر اقلیم ناچیز است ولی میتواند به صورت غیرمستقیم به بهبود فتوسنتز و فعالیتهای گیاهان کمک کند، چون درختان آسیبدیده کربن کمتری ذخیره میکنند.
-
افزایش زیبایی و ارزش اقتصادی غیرمستقیم
تنههای سفیدرنگ در زمستان منظره جذابی در باغات ایجاد میکنند. از نظر اقتصادی هم درختان سالمتر، محصول بیشتری میدهند و این به معنای درآمد بیشتر برای کشاورزان بدون سرمایهگذاری سنگین است.
بهترین زمان رنگ زدن تنه درختان
انتخاب زمان مناسب برای رنگ کردن تنه درختان اهمیت زیادی دارد. بهترین زمان، اواخر پاییز (آبان تا آذر) یا اوایل زمستان (وقتی برگها ریختهاند و درخت در حالت رکود قرار دارد) است. در این دوره، دما باید بالای ۱۰ درجه سانتیگراد باشد تا رنگ بهخوبی به تنه بچسبد و خشک شود. اجتناب از رنگزدن به تنه در زمان باران یا یخبندان ضروری است، زیرا رطوبت میتواند رنگ را شسته یا ترکدار کند. رنگ را بعد از اولین یخبندان اعمال کنید، تا از آسیبهای اولیه زمستان جلوگیری شود.
توصیه برای مناطق گرمسیر و درختان آسیبپذیر
در مناطقی که تمرکز تنش بیشتر بر آفتابسوختگی شدید است تا یخبندان، اواخر زمستان یا اوایل بهار (پیش از شدتگرفتن تابش خورشید) زمان مناسبی برای تمدید یا اجرای پوشش محافظ توصیه میشود. همچنین، درختان تازه کاشته شده و درختانی که پوست نازکی دارند (مانند گیلاس، هلو، سیب) به حفاظت بیشتری نیاز داشته و باید در زمانهای حساستر بادقت بیشتری رنگآمیزی شوند. برای حداکثر حفاظت، توصیه میشود این عمل را بهصورت سالانه یا هر دو تا سه سال یکبار تکرار کنید.
نحوه رنگ زدن تنه درختان
نحوه رنگ کردن تنه درختان فرایندی ساده است که در صورت استفاده از مواد مناسب، میتواند چندین سال دوام بیاورد. رعایت نکات زیر علاوه بر افزایش کارایی، هزینهها را پایین میآورند و از آسیبهای احتمالی جلوگیری خواهند کرد.
-
- انتخاب مخلوط مؤثر
مخلوطکردن آب و رنگ لاتکس سفید با نسبت ۱:۱، یک روش ساده و قدیمی است. برای دوام بیشتر در زمستانهای مرطوب یا مناطق بادخیز، اضافهکردن یک عامل انعطافپذیر مانند مادۀ درزگیر به مخلوط، لایهای انعطافپذیر ایجاد میکند که با انبساط چوب درخت سازگار است و بهراحتی ترک نمیخورد. اگر درخت در خاک اسیدی (پیاچ زیر ۶.۵) کاشته شده، کمی آهک هیدراته (حدود 5% از حجم مخلوط) اضافه کنید تا pH سطحی متعادل شود و از رشد قارچ جلوگیری کند.
-
- آمادهسازی سطح تنه و تمیزکاریِ آن
قبل از رنگ زدن، از یک مسواک یا برس نرم برای پاککردن خزه و گردوغبار از روی شیارهای طبیعی پوست استفاده کنید. این شیارها، پناهگاه آفات زمستانی هستند و تمیزکردن آنها، کارایی رنگ را بالا میبرد.
برای ترکهای قدیمی، از چاقوی تیز استریل شده در محلول ۱۰% بلچ (سفیدکننده خانگی) استفاده کنید تا لبههای شل شده را ببُرید. سپس بدون پر کردن زخم، یک لایه نازک از مخلوط رنگ را مستقیماً روی آن بزنید. این روش التیام طبیعی را سریعتر میکند، چون بدون مسدودکردن جریان شیره از ورود باکتری به گیاه جلوگیری مینماید. اگر زخمهای عمیقتری روی درخت وجود دارد، قبل از رنگ، لایۀ نازکی از روغن ولک روی آن بزنید تا حشرات بالغ را خفه کند.
در این مرحله، بررسی دقیق شرایط جوی از چسبندگی بهتر رنگ اطمینان حاصل میکند. مثلا در روزهایی که دما پایدار بالای ۱۰ درجه سلسیوس بماند و بارش پیشبینی نشود، لایه رنگ دوام بیشتری خواهد یافت؛ ابزارهایی مانند اپلیکیشنهای هواشناسی کشاورزی، با ارائه پیشبینیهای ساعتی نوسانات دمایی و رطوبت محلی، کمک میکنند تا چنین پنجرههای زمانی را بدون پیچیدگی شناسایی کنید و کار را بهینه پیش ببرید.
-
- توجه به لایهها بر اساس جهت و ضخامت آنها
آفتاب زمستانی عمدتاً از جهت جنوب غربی میتابد، پس فقط لازم است که ۶۰-۷۰ درصد تنه را در این جهت رنگ کنید و بقیه آن را با لایه نازکتر پوشش دهید. این تکنیک مصرف رنگ را بدون کاهش حفاظت کم میکند. برای درختان بزرگ یا باغات متراکم، بهجای بُرِس از اسپری دستی (مثل پمپهای سمپاشی) استفاده کرده و مخلوط را کمی غلیظتر کنید تا چکه نکند.
بعد از لایه اول (که ۲-۴ ساعت خشک میشود)، لایه دوم را با حرکات عمودی بزنید تا با رگههای طبیعی پوست همخوانی داشته باشد و ترک نخورد. دما نباید زیر ۱۰ درجه سانتیگراد باشد؛ چرا که رطوبت سرد، لایه را شکننده میکند. همچنین بهتر است در صورت نیاز اضطراری به محافظت از رنگ تازه در برابر وزش شدید باد و آلودگی ذرات، از یک توری یا گونی نازک و بافته شده (مانند گونی کنفی یا پارچه تنفسی) که رطوبت را به دام نمیاندازد و جریان هوا را مسدود نمیکند، استفاده کنید. این پوشش باید بدون تماس مستقیم با رنگ و فقط به مدت محدود برای خشک شدن اولیه، نصب شود.
-
- افزودن مواد مجاز به ترکیبِ رنگ
توصیه میشود از رنگ ساده و بدون افزودنیهای مجاز استفاده نکنید؛ اضافهکردن موادی نظیر روغن نعناع فلفلی رقیقشده، تنه را از گزند خرگوشها و موشهای زمستانی، سالم نگه میدارد. فراموش نکنید که پیش از هرگونه اقدام باید با مشاوران کشاورزی و گیاهپزشک مشورت کنید، چراکه احتمال واکنشهای آلرژیک برای گیاه و انسان وجود دارد.
اگر از روش رنگ زدن تنه درختان برای سلامت باغ خود استفاده میکنید، بهتر است از رنگهای روشن غیرسفید (مثل کِرِم) استفاده کنید؛ بازتاب UV مشابه رنگ سفید ولی زیباتر است. این رنگها دما را بهاندازه سفید کاهش میدهند؛ اما گردوغبار کمتری جذب میکنند. بههیچعنوان از رنگهای تیره یا روغنی استفاده نکنید، این رنگها گرما را جذب و تنفس پوست را مسدود خواهند کرد.
-
- نگهداری و نظارت برای دوام حداکثری
پس از اعمال رنگ، کار تمام نمیشود! شما باید درخت را هر ماه در زمستان نظارت کنید. به این منظور لازم است تا سطح تنه را بادقت لمس کنید، اگر پوستهپوسته شد آن را با آب گرم و برس نرم تمیز کنید و همان قسمت را با لایۀ نازکی تجدید کنید. برای درختان جوان (کمتر از ۵ سال)، هر دو سال یکبار یک لایه تقویتی اعمال شود تا مقاومت آنها در برابر نشت علفکش از مزارع مجاور افزایش یابد.
-
- تنظیم بر اساس منطقه
در ایران بسته به منطقه، تکنیکها فرق میکند. در شمال کشور که مرطوب است باید مخلوط را غلیظتر کنید تا رطوبت را دفع کند؛ در مناطق گرم و خشک جنوبی لایه نازکتر بزنید و از سایهبان موقتی استفاده کنید.
سخن پایانی
رنگ زدن تنه درختان یک روش مؤثر و پایدار برای مقابله با آسیبهای ناشی از تنشهای دمایی، بهویژه در زمستان و همچنین حملات آفات و بیماریها است. این روش ساده با پیشگیری از آفتابسوختگی و ترکخوردگی، درختان را مقاومتر و پربارتر میکند. با انتخاب زمان مناسب و اجرای دقیق این راهکار، باغداران میتوانند سلامت، عمر مفید و باروری باغات میوۀ خود را بدون آسیبزدن به محیطزیست ضمانت کنند.
منابع:
