کرم سفید ریشه Polyphylla olivieri که در ایران با نامهای کرم ریشهخوار، کرم سفید ریشهخوار یا لارو سوسک برگخوار شناخته میشود، یکی از مخربترین آفات خاکزی کشور ماست. این آفت در اکثر استانها بهویژه در مناطق شمالی، مرکزی و غربی خسارت سنگینی به باغهای پسته، گردو، سیب، هلو، انگور، زیتون و حتی مزارع چغندر، ذرت و سیبزمینی وارد میکند. با توجه به اینکه این حشره چرخه زندگی طولانی و زیرزمینی دارد، مبارزه با آن برای کشاورزان و باغداران به یک چالش جدی تبدیل شده و اگر به موقع شناسایی و کنترل نشود، میتواند مقدار زیادی از محصول را از بین ببرد.
با این حال، آگاهی از مراحل رشد کرم سفید ریشه و بهکارگیری راهبردهای تلفیقی میتواند این تهدید را به طریقی مدیریت کند. در ادامه به مهمترین راهکارهای عملی برای مقابله با کرم سفید ریشه پرداخته شده است و پیشنهاد میشود برای کسب اطلاعات کاربردی در این باره تا انتهای این مقاله با ما همراه باشید.
چرخه زندگی و مراحل رشد کرم سفید ریشه
برای اینکه بهتر بتوانید این آفت را کنترل کنید، باید درک دقیقی از مراحل رشد و زندگی کرم سفید ریشه داشته باشید. چرخه زندگی این آفت معمولاً دو تا سه سال است که چهار مرحله اصلی آن شامل تخم، لارو (کرم)، شفیره و حشره کامل (سوسک) است و حشره فقط در مرحله لاروی (کرم) باعث ایجاد خسارت میشود.
-
تخمریزی و ظهور لاروهای نوزاد
سوسکها یا حشرات کامل، از اواخر بهار تا اوایل تابستان (خرداد تا مرداد) از خاک خارج شده و شبها فعال میشوند. حشرات ماده پس از جفتگیری ۴۰ تا ۸۰ تخم در عمق 10 الی 30 سانتیمتری خاک قرار میدهند.
-
مراحل لاروی (سه مرحله اصلی)
-
لارو سن یک
لارو حشره سفید و کوچک به اندازه ۵–۸ میلیمتر است و در این سن خسارت جدیای وارد نمیکند.
-
لارو سن دو
تغذیه از ریشههای نازک درختان شروع میشود.
-
لارو سن سه
لارو بالغ که حدود ۵ سانتیمتر است، در این مرحله بیشترین خسارت را میزند. این دوره گاهی ۲–۳ سال طول میکشد.
-
-
شفیره و حشره کامل
لارو بالغ در عمق ۴۰ تا ۷۰ سانتیمتری خاک به شفیره تبدیل شده و پس از حدود ۶ هفته، سوسکها از خاک خارج میشوند.
-
زمستانگذرانی
کرمهای سفید ریشه، خصوصا لاروهای سنین بالاتر، زمستان را در اعماق بیشتر خاک (تا عمق ۶۰ سانتیمتر و زیر خط یخبندان) به صورت غیرفعال سپری میکنند تا از سرما در امان بمانند. آگاهی از این مرحله برای بهکارگیری روشهایی مانند «یخآب زمستانه» اهمیت دارد، اما لاروها در عمق زیادی از خاک مستقر میشوند بنابراین تأثیر آن در مبارزه مستقیم چشمگیر نیست و معمولا در مناطق سردسیر کارایی دارد.
-
وضعیت تولید مثل کرم سفید ریشه
سوسکهای بالغ پس از ۲ تا ۳ سال دوره لاروی، از اواخر اردیبهشت تا اوایل مرداد (بیشتر در خرداد و تیر) از خاک بیرون میآیند. جفتگیری بهصورت کاملاً شبانه انجام میشود و حشرات ماده با ترشح فرمونهای شیمیایی، حشرات نر را جذب میکنند.
پس از جفتگیری، مادهها برای جمعآوری انرژی مورد نیاز تخمریزی، ۱ تا ۲ هفته از برگ درخت میزبان تغذیه میکنند. هر ماده معمولاً ۲۰ تا ۵۰ تخم تولید میکند؛ هرچند کمبود غذا این رقم را به 10 تخم کاهش میدهد. بهعنوان یک راهکار غیرشیمیایی، هرس شاخههای پایینی درختان در اردیبهشت، دسترسی حشرات ماده به منابع غذایی را محدود کرده و باروریِ آنها را کاهش میدهد.
تخمگذاری در نزدیک ریشههای گیاهان میزبان صورت میگیرد؛ حشراتِ ماده خاکهای لومی-شنی با رطوبت نسبی را ترجیح میدهند؛ در خاکهای رسی سنگین، میزان تخمریزی تا حدودی کاهش مییابد. اصلاح بافت خاک با افزودن شن میتواند از تخمریزی جلوگیری کند.
بقای تخمها خیلی زیاد نیست و به دلیل عوامل زیستی مانند قارچها، نماتدها و حشرات شکارچی (مانند مورچهها) از بین میروند. تقویت دشمنان طبیعی از طریق کشت گیاهان تله یا ایجاد سایهبان موقت در تیرماه، میتواند نرخ بقا را کاهش دهد.
چرخه زیستی دو یا سه ساله این حشره سبب همزمانی نسلهای مختلف (لاروهای قدیمی و سوسکهای جدید) میشود. مدیریت این آفت را چالش برانگیز خواهد کرد. در شرایط اقلیمی خاص که رطوبت از 20% فراتر برود، تولید تخمها افزایش مییابد. بنابراین کنترل آبیاری بهصورت قطرهای اهمیت بسیاری دارد.
انواع کرم سفید ریشه
غالبا کرم سفید ریشه با نام Polyphylla olivieri شناخته میشود، اما در نقاط دیگر جهان گونههای دیگری از سوسکها، مانند سوسکهای کرم ریشه خوار خانواده سرگینچرخانان وجود دارند که لارو آنها نیز به رنگ سفید و ریشهخوار است و معمولاً با نام عمومی «کرم سفید ریشه» شناخته میشوند. تشخیص این گونهها برای انتخاب سموم انتخابی و زمانبندی جهت مبارزه لازم است.
علائم خسارت کرم سفید ریشه
شناسایی سریع آلودگی از طریق علائم بالینی کمک میکند تا عملیات مبارزه با آفت بهموقع انجام شود.
- پژمردگی ناگهانیِ برگها، خصوصا در ساعات گرم روز که در ابتدا موقتی است اما با افزایش خسارت و قطع کامل ریشهها توسط آفت، دائمی شده و گیاه به سمت خشک شدن پیش میرود.
- گیاهان آلوده دچار کمبود مواد غذایی میشوند که کلروز ریزش برگ را به دنبال دارند.
- اگر خاک اطراف طوقه یا یقۀ گیاه را کنار بزنید، میتوانید لاروهای سفید رنگ و C شکل را مشاهده کنید؛ آفت ریشههای فرعی را قطع کرده یا در حال تغذیه از ریشههای اصلی است.
- در برخی موارد دیده شده که نهال بهراحتی و با یک کشش ساده از زمین خارج میشود، این موضوع نشاندهندۀ از بین رفتن سیستم ریشهایِ گیاه است.
- توقف رشد و کوچک ماندن میوهها به دلیل کمبود مواد مغذی و از بین رفتن ریشهها.
- ایجاد لکههای دایرهای که بهصورت یکنواخت بروز میکند. در سال دوم زندگی لاروها این لکهها نمایان میشوند و با باران از بین میروند اما در پاییز بازمیگردند. این علامت اغلب در تپههای شنی یا خاکهای سبک بیشتر دیده میشود، چون لاروها در این شرایط بیشتر زنده میمانند.
- وقتی تراکم ریشهها کم میشوند، مورچهها یا کرمهای خاکی طغیان خواهند کرد؛ به این علت که فضای خالی بیشتری برای لانهسازی دارند. در باغهای میوه، بروز چنین اتفاقی میتواند نشانهای از حمله لاروها باشد. در مناطقی که آلودگی به کرم سفید ریشهخوار زیاد است، پرندگان یا جوندگان کوچک (مثل موشهای صحرایی) برای شکار لاروها جمع میشوند، این جانوران میتوانند به ریشههای باقیمانده آسیب بزنند.
مبارزه با کرم سفید ریشه
مبارزه موفقیتآمیز با کرم سفید ریشه خوار نیاز به رویکرد چند ساله و تلفیقی (IPM) دارد که شامل روشهای زراعی، فیزیکی و شیمیایی میشود. باتوجه به این که آفت در خاک پنهان است، متکی بودن به یک روش نتیجۀ موثری نخواهد داشت.
-
مبارزه زراعی
این روشها با هدف کاهش جمعیت حشرات بالغ (سوسکها) و لاروها، باید قبل از نیاز به سموم شیمیایی اجرا شوند.
-
تله نوری
سوسکها از زمان ظهور در اواخر بهار و اوایل تابستان (بسته به منطقه) شبپَره بوده و به نور جذب میشوند. تلههای نوریِ فرمونی یا تلههای نوری UV با جذب و به دام انداختن سوسکهای کامل، از جفتگیری و تخمگذاری حشرات ماده جلوگیری میکنند. نکتۀ مهم این است که نصب تلهها باید همزمان با شروع پرواز حشرات کامل باشد. همچنین ترکیب تله نوری با سطل آب + چند قطره مایع ظرفشویی + کمی روغن نباتی، بازدهی را چند برابر افزایش میدهد.
-
استفاده از گوگرد
استفاده از پودر گوگرد یا ترکیبات حاوی آن در خاک، بیشتر برای اصلاح pH خاکهای قلیایی و ضدعفونی خاک توصیه میشود. گوگرد کشاورزی یک حشرهکش مستقیم علیه لاروها نیست، اما با تغییر شرایط شیمیایی و فیزیکی خاک، محیط را برای لاروها نامناسب کرده و فعالیتهای بیولوژیکی را افزایش میدهد. در خاکهای خیلی سبک و شنی باید با احتیاط مصرف شود.
-
-
مبارزه شیمیایی
مبارزه شیمیایی به دلیل قرارگیری آفت در اعماق خاک، باید با دقت بالا و زمانبندی مناسب انجام شود. بهترین زمان مصرف، اواخر بهار تا اوایل تابستان (زمانی که لاروهای سن ۱ و ۲ فعال هستند و دما برای فعالیت سموم مناسب است). اگر این مبارزه با آبیاری قطرهای غرقابی تلفیق شود، سم بهتر میتواند در لایههای خاک نفوذ کند.
-
مبارزات بیولوژیک
-
-
استفاده از نماتدهای شکارچی
به جای سموم، از نماتدهای مفید مانند Steinernema feltiae یا Heterorhabditis bacteriophora استفاده کنید. این موجودات ریز که به طور طبیعی در خاک وجود دارند، به صورت فرآوردههای تجاری قابل خریداری هستند. نماتدها داخل بدن لاروها نفوذ کرده و بدون آسیب به گیاهان یا حشرات مفید، باکتریهای کشنده تولید میکنند. بهترین زمان استفاده پاییز است، چون لاروها در این فصل در عمق مناسب قرار دارند.
-
-
-
استفاده از باکتری برای القای بیماری
باکتری Bacillus popilliae (معروف به Milky Spore) یک پاتوژن طبیعی است که لاروهای کرم سفید را آلوده کرده، آنها را به رنگ شیری درمیآورد و سپس از بین میبرد. این فرآیند زمانبر است (۱ تا ۳ سال)، اما اثربخشی بالایی دارد و برای محیطزیست بیضرر است.
-
-
-
روغن سدر برای ایجاد بوی نامطبوع
لاروهای کرم سفید به ریشههای تازه جذب میشوند، اما بوی تند روغن سدر آنها را از تغذیه بازمیدارد. برای تهیه محلول خانگی، ۲ قاشق روغن سدر را با ۱ لیتر آب و کمی صابون مایع مخلوط کرده و اطراف ریشهها بریزید. این ترکیب حتی میتواند در چرخه زندگی سوسکهای بالغ مانند سوسک سرشاخه خوار پسته نیز اختلال ایجاد کند.
-
-
تناوب زراعی یا کشت گیاهان تله
تناوب ساده مثل کاشت لوبیا یا کلزا به جای کشت دائمی، چرخه لاروها را مختل میکند. گیاهان تله مانند خردل وحشی یا برخی گیاهان خانواده کلم باعث میشوند سوسکها روی آنها تخمریزی کنند، اما لاروها توان زندهمانی روی این گیاهان را ندارند. پیشنهاد میشود در پاییز بخشی از زمین را با این گیاهان بپوشانید و بعد از برداشت، خاک را شخم بزنید. این روش در کشاورزی پایدار هم مزیت دارد و خاک را حاصلخیزتر میکند.
قویترین سموم شیمیایی برای کرم سفید ریشه
انتخاب قویترین سم برای کرم سفید ریشه به عواملی مانند سن لاروها، نوع خاک و تجربه کارشناس و گیاهپزشک بستگی دارد.
-
کلرپیریفوس (Chlorpyrifos) یا سم دورسبان (Dursban)
تا سالهای گدشته، کلرپیریفوس یک سم پرفروش بود. این سم هنوز در بسیاری از استانها مجوز دارد ولی به دلیل نگرانیهای زیستمحیطی، در برخی کشورها و استانها محدود شده است. عملکرد این سم غالبا بهصورت تماسی یا تدخینی (تنفسی) است و به علت خاصیت تدخینی و تولید گازهای سمی میتواند تا حدودی در عمق خاک نیز مؤثر باشد. فرم گرانول (پودری) آن برای کاربرد در خاک بسیار مناسب است.
-
فیپرونیل (Fipronil)
پایداری بالایی در خاک دارد و به عنوان یک آفتکش خاکزی بسیار مؤثر شناخته میشود. اغلب به صورت گرانول برای استفاده در پای درختان و با استفاده از دیسک توصیه شده است.
-
ایمیداکلوپراید (Imidacloprid) یا سم کنفیدور (Confidor)
این سم سیستمیک است و پس از جذب توسط ریشههای باقیمانده، در شیره گیاه جریان مییابد و لاروهایی را که از ریشه تغذیه میکنند را از بین میبرد. همچنین برای لاروهای سنین پایینتر بسیار مؤثر است.
سموم مکمل و جایگزین
- کارباریل (Carbaryl) یا سم سوین (Sevin)، برای کنترل حشرات کامل و همچنین لاروهای جوانتر مورد استفاده قرار میگیرد.
- تیودیکارب (Thiodicarb) یا سم لاروین (Larvin)، بهصورت انتخابی و اختصاصی جهت کنترل آفات لاروی در محصولات مختلف استفاده میشود و میتواند جایگزین مناسبی در تناوب سموم باشد.
- سایپرمترین (Cypermethrin) و دلتامترین (Deltamethrin) غیرسیستمیک هستند و برای لاروهای زیر خاک اثرگذاری محدودتری دارند، اما میتوانند برای کنترل حشرات کامل (سوسکها) در زمان پرواز و یا در ترکیب با سموم خاکزی دیگر به کار روند تا طیف اثرگذاری گسترش یابد.
| مدت حفاظت | روش مصرف | بهترین زمان مصرف | سم |
| ۵ الی ۶ ماه | گرانول + دیسک | پاییز (آبان یا آذر) | فیپرونیل |
| ۴۰ الی ۶۰ روز | آبیاری قطرهای | اوایل بهار (قبل از فعالیت) | کنفیدور |
| ۳۰ الی ۵۰ روز | خاکریزی | بهار و پاییز | کلرپیریفوس |
| ۱۰ الی ۱۴ روز | سمپاشی تاج در شب | خرداد و تیر (زمان خروج سوسک) | دلتامترین |
| کل فصل | پخش سطحی + دیسک | پاییز | گوگرد میکرونیزه |
سخن پایانی
کرم سفید ریشه آفتی پیچیده و چندساله است اما میتوان با شناخت دقیق چرخه زندگی، استفاده هوشمندانه از تلههای نوری و گوگرد، بهرهگیری از ترکیبات موثر انواع آفتکشها، مبارزه تلفیقی و اجرای روشهای مقابلۀ شیمیایی، زیستی و زراعی با تکیه بر ملاحظات زیستمحیطی، این آفت طغیانگر را تا حدی کنترل کرد که از آستانه تحمل اقتصادی خارج نشود. کاهش وابستگی به روشهای شیمیایی، به بهبود اراضی کمک کرده و از منظر اقتصادی نیز، به نفع باغداران و کشاورزان خواهد بود.
پیشنهاد میشود برای تقابل با هرگونه آفت یا عوامل آسیبزا، ابتدا رویکرد مدیریتی و پیشگیرانه در نظر بگیرید. این امر منجر به ثبات کیفی محصول خواهد شد و اراضی تحت کشت را از آلودگیهای مضاعف مصون میدارد. تولید محصول ارگانیک یکی دیگر از نتایج مطلوب بهرهگیری از رویکردهای کشاورزی پایدار است.
