با ربزش برگها و به خواب زمستانی رفتنِ درختان، اغلب باغداران تصور میکنند که کار کشاورزی برای آن سال تمام شده که این یک تصور اشتباه است. در حقیقت، زمستان یک فرصت طلایی برای پاکسازی باغ از وجود آفات و بیماریهایی است که برای فصل بعد کمین کردهاند. سمپاشی زمستانه یا همان سم زمستانه یک روش بسیار مؤثر برای کاهش چشمگیر جمعیت آفات و عوامل بیماریزا قبل از شروع فصل رشد جدید است.
در این فصل درختان برگی ندارند و سم به راحتی میتواند به تمام نقاط، به ویژه شکافها و درزهای تنه که محل امن زمستانگذرانی آفات است، نفوذ کند. در این مقاله بهبررسی اصول سمپاشی زمستانه پرداخته شده تا بهترین روشها، سموم و نکات ایمنی را به شما آموزش دهد.
- سمپاشی زمستانه چیست و چه اهمیتی دارد؟
- فواید سم زمستانه
- انواع سم زمستانه
-
قارچکشی زمستانه
- کنترل طولانیمدت باکتریها و قارچها با آزادسازی آهسته یون مس
- کاهش آسیب یخزدگی و سرمازدگی دیررس بهاره
- کمک به حفظ رطوبت شاخهها و جلوگیری از خشکشدگی در زمستان
- افزایش ماندگاری سموم بعدی با ترکیب روغن ولک
- اثر مثبت روی کیفیت میوه و مغز پسته در بلندمدت
- کاهش خطر مقاومت در برنامههای کنترل بلندمدت
- اثر کمتر مخرب روی حشرات مفید در مقایسه با سموم بهاره
- بهترین زمان انجام سمپاشی زمستانه
- نکات استفاده از روغن ولک در زمستان
- سم زمستانه درخت پسته
- ملاحظات ایمنی و دفع اصولی ضایعات
- کلام آخر
سمپاشی زمستانه چیست و چه اهمیتی دارد؟
سمپاشی زمستانه مجموعه عملیاتی است که در فصل خواب درختان (پاییز و زمستان) برای کنترل و از بین بردن تخمها، لاروها و حشرات بالغی که در حال زمستانگذرانی روی تنه و شاخهها هستند، انجام میشود. این عملیات باعث میشود که باغ شما در سال زراعی آینده قویتر باشد.
فواید سم زمستانه
سمپاشی زمستانه مزایای چشمگیری دارد و معمولا نتایج آن در هیچ فصل دیگری یافت نمیشود. برخی از این مزایا عبارتند از:
کاهش جمعیت آفات مخرب
این روش جمعیت آفاتی مانند شپشک واوی پسته که دارای سپر محافظ هست، شته، کنه پسته و پسیل پسته را به شدت کاهش میدهد.
افزایش کارایی سموم
در زمستان به دلیل عدم وجود برگ روی درخت میتوان از غلظتهای بالاتر روغن و سم (خصوصاً روغن ولک) استفاده کرد که در تابستان به دلیل سوزاندن برگها این کار امکانپذیر نیست. روغن ولک با نرم کردن سپر محافظ شپشکها، نفوذ سم را به بدن آنها را آسانتر میکند.
کاهش تعداد سمپاشی در سال
با یک یا دو نوبت سمپاشی زمستانه اصولی میتوانید نیاز به سمپاشیهای متعدد در بهار و تابستان را به حداقل برسانید و در هزینه و زمان صرفهجویی کنید.
کنترل همزمان آفات و بیماریها
با انتخاب ترکیب مناسبی از حشرهکش+قارچکش میتوان هم زمان با آفات و بیماریهای قارچی و باکتریایی مقابله کرد.
تأخیر در بیداری جوانهها و کاهش ریسک سرمازدگی بهاره دیررس
یکی از دیگر اثرات جانبی روغن ولک (بهخصوص در غلظتهای بالاتر) ایجاد لایهای روی جوانههاست که تبادل گازی بهویژه خروج CO₂ را تاحدودی مختل میکند. این امر باعث تأخیر فیزیولوژیک در شکستن خواب میشود؛ در مناطقی مثل کرمان، رفسنجان یا حتی برخی نقاط سردسیر این تأخیر دقیقاً با موج سرمای دیررس بهاره (اواسط تا اواخر فروردین) همزمان شده و خطر سرمازدگی درختان و سوختگی جوانههای گل و برگ را بهطور قابلتوجهی کاهش میدهد. این اثر در پسته بسیار مشهود است و برخی باغداران با تجربه عمداً غلظت روغن را کمی بالاتر میبرند تا از مزایای اقتصادی آن بهرهمند شوند.
کمک به تأمین بخشی از نیاز سرمایی در مناطق با کمبود سرما
درخت پسته در مناطقی که مجموع ساعات سرمایی (زیر ۷ درجه) به ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ ساعت نمیرسد اغلب دچار ناهماهنگی در باز شدن جوانهها، ریزش گل و کاهش درصد خندانی میشود. محلولپاشی روغن ولک (بهتنهایی یا همراه نیترات پتاسیم) در اواخر بهمن تا اوایل اسفند، با تحریک متابولیسم جوانهها و افزایش نفوذپذیری غشا، به تأمین بخشی از نیاز سرمایی پسته کمک کرده و اثرات کمبود سرما را تا حدی جبران میکند.
در نتیجۀ این عمل، بیداری جوانهها سریع و یکنواختتر خواهد شد، همچنین رنگ و طعم پسته بهبود خواهد یافت. این اثر غیرمستقیم تقریباً هیچوقت در مطالب مرتبط با تاثیر سموم ذکر نمیشود اما در باغهای تجاری با سابقه کمبود سرما ارزشمند است.
انواع سم زمستانه
برای یک سمپاشی زمستانی موفق، باید با انواع آن آشنا باشید. انتخاب نوع سم بستگی مستقیم به نوع درخت و سابقه آفات در باغ دارد.
حشرهکشهای زمستانه و تاثیر روغن ولک
روغن ولک یک روغن معدنی امولسیونشونده است که به تنهایی اثر خفگی روی آفات دارد و میتواند به عنوان یک عامل افزاینده کارایی سموم عمل کند. این روغن با ایجاد لایهای نازک روی سطوح، منافذ تنفسی حشرات را مسدود کرده و آنها را با خفگی از بین میبرد.
قارچکشهای مسی (مانند بردوفیکس یا اکسید کلرور مس)
قارچکشی زمستانه برای مقابله با بیماریهایی نظیر آتشک، پیچیدگی برگ هلو و لکه غربالی ضروری است. ترکیبات مسی با خاصیت باکتریکشی و قارچکشی بالا میتوانند سطح درخت را ضدعفونی کنند.
ترکیبات حشرهکش اختصاصی
در صورت طغیان شدید آفاتی مانند شپشکهای واوی، کارشناس باغ یا گیاهپزشک ممکن است توصیه کند که یک حشرهکش فسفره (مانند اتیون) را با روغن ولک مخلوط کنید.
قارچکشی زمستانه
قارچکشی زمستانه (اغلب با ترکیبات مسی) معمولاً برای کنترل بیماریهای قارچی و باکتریایی شناخته میشود، اما جنبههای کمتر آشکار و گاهی غیرمنتظرهای دارد که در ادامه به آنها اشاره میشود:
کنترل طولانیمدت باکتریها و قارچها با آزادسازی آهسته یون مس
مواد مسی در زمستان میتواند روی تنه و شاخهها باقی بماند و با بارانهای کوچک و رطوبت زمستانی، یون مس بهآرامی آزاد شده و به داخل شکافهای پوست و زخمهای هرس به مقدار خیلی کمی نفوذ پیدا میکند. این کار جمعیت باکتریهای بیماریزا که باعث شانکر باکتریایی میشود را حتی در داخل بافتهای غیرفعال کاهش میدهد. نتیجه این است که در بهار وقتی درخت بیدار میشود، بروز عوامل بیماری کمتر است و نیاز به سمپاشیهای بعدی کاهش مییابد.
کاهش آسیب یخزدگی و سرمازدگی دیررس بهاره
یون مس باکتریهای یخسازی را که روی سطح درخت زندگی میکنند از بین میبرد یا کم میکند. این باکتریها نقطه انجماد آب را بالاتر میبرند و باعث یخزدگی آسانتر بافتها در سرمای بهاره میشوند. قارچکشی زمستانه با کاهش این باکتریها، خطر سوختگی جوانهها و گلها را (بهخصوص در مناطقی که سرمای دیررس بهاره شایع است مثل کرمان یا مناطق سردسیر پسته و هستهداران) پایین میآورد.
کمک به حفظ رطوبت شاخهها و جلوگیری از خشکشدگی در زمستان
لایه نازک باقیمانده از ترکیبات مسی بهویژه انواع چسبنده مثل نوردوکس یا بردوفیکس مثل یک پوشش نیمهنفوذپذیر عمل میکند. این پوشش از خروج بیشازحد آب از شاخهها در روزهای آفتابی و بادهای خشک زمستان جلوگیری میکند. بنابراین خشکیدگیِ نوک شاخهها و آسیب به جوانهها کمتر خواهد شد. این اثر فیزیکی است و ربطی به خاصیت ضدقارچی ندارد ولی در عمل سلامت درخت را در فصل بعد بهبود میدهد.
افزایش ماندگاری سموم بعدی با ترکیب روغن ولک
وقتی قارچکش مسی را با روغن ولک ترکیب میکنند، روغن مثل چسب طبیعی عمل میکند و باعث میشود تا یون مس بیشتر روی پوست درخت بماند (به شرط عدم بارانزدگیِ سنگین). ماندگاری پوشش تا چند هفته بیشتر میشود و در زمان حساس تورم جوانه تا شکوفهدهی، حفاظت بهتری ایجاد میکند.
اثر مثبت روی کیفیت میوه و مغز پسته در بلندمدت
با کنترل زودهنگام بیماریهای زمستانگذران (شانکرباکتریایی، غربالی، سرخشکیدگی پسته)، درخت استرس کمتری تحمل میکند و توانِ درخت صرفِ پر شدن بیشتر مغز، ساخت مواد آنتیاکسیدانی و فنلی میشود. در پسته این کار باعث افزایش میزان خندانی، روشنتر شدنِ رنگ مغز و ماندگاری بهتر آن در انبار میشود. این فایدۀ غیرمستقیم است و معمولاً به تغذیه یا آبیاری نسبت داده میشود اما بیربط به کاهش عوامل بیماریزا در زمستان هم نیست.
کاهش خطر مقاومت در برنامههای کنترل بلندمدت
در باغهایی که سالها از قارچکشهای سیستمیک (مثل استروبیلورینها) استفاده شده، مقاومت ایجاد خواهد شد. بازگشت به قارچکش مسی حفاظتی در زمستان، فشار انتخابی روی جمعیتهای مقاوم را کم میکند و حساسیت سموم دیگر را در فصل رشد بازمیگرداند. این روش چرخشی در توصیههای جدید جهاد کشاورزی برای پسته و سیب پیشنهاد شده و کارایی کلی کنترل بیماری را طی چند سال افزایش میدهد.
اثر کمتر مخرب روی حشرات مفید در مقایسه با سموم بهاره
هرچند روغن غیرانتخابی است ولی چون در زمستان اعمال میشود، حشرات مفید (کفشدوزک، زنبورهای پارازیتوئید و شکارگرهای کنه) هنوز فعال نیستند یا در پناهگاههای خاکی به سر میبرند. در مقابل، سمپاشیهای بهاره مستقیماً جمعیت این موجودات را نابود میکنند. نتیجه این است که پس از یک سمپاشی زمستانه قوی با روغن ولک، معمولاً جمعیت حشرات مفید در فصل رشد بیشتر باقی خواهد ماند.
قارچکشی زمستانه یک اقدام پیشگیرانه ساده است اما نیاز به دقت دارد؛ بنابراین با زمانبندی درست (پس از ریزش کامل برگ و قبل از تورم جوانه)، پوشش کامل درخت و انتخاب نوع مناسب قارچکش میتوان تاحدودی سلامت درخت و محصول آن را تضمین کرد. فراموش نشود که همیشه باید با کارشناس محلی مشورت کنید چون شرایط هر منطقه متفاوت است.
بهترین زمان انجام سمپاشی زمستانه
مهم و تاثیرگذارترین عامل موفقیت در این عملیات، زمانبندی دقیق است. بهترین زمان انجام سمپاشی زمستانه به طور کلی اواخر زمستان (بهمن و اسفند ماه) و دقیقاً در مرحله تورم جوانهها (قبل از باز شدن آنها) است. اگر خیلی زود سمپاشی کنید اثر بخشی آن کاهش مییابد و اگر دیر بزنید و جوانهها باز شده باشند، سموم باعث سوختگی و آسیب جدی به درخت خواهند شد.
نکات استفاده از روغن ولک در زمستان
- بهترین دما برای اجرای سمپاشی زمستانه، محدوده 5 تا 25 درجه سانتیگراد است. در دماهای پایینتر (یخبندان) سم به خوبی روی درخت نمینشیند و در دماهای بالا خطر ایجاد شوک و سوختگی وجود دارد.
- سمپاشی باید در هوای خشک و بدون باد انجام شود. رطوبت بالا یا بارندگی بلافاصله پس از سمپاشی (حداقل تا ۱۲ ساعت) میتواند سم را از روی درخت بشوید.
- استفاده از دادههای هواشناسی کشاورزی در این مرحله بسیار حیاتی است. باغدار با بررسی پیشبینی ۳ تا ۵ روزه میتواند از عدم وقوع باران، کاهش ناگهانی دما یا وزش باد اطمینان حاصل کرده و با خیال راحت عملیات سمپاشی را برنامهریزی کند.
سم زمستانه درخت پسته
درخت پسته به دلیل ارزش اقتصادی بالا و آفات خاص، نیازمند دقت و توجه در سمپاشی زمستانه باغ پسته است.
آفات هدف در پسته
مهمترین هدف سم زمستانه درخت پسته، درمان پسیل پسته (زمستانگذران به صورت پوره و حشره بالغ روی درخت) و شپشکها (واوی و شپشک تنه پسته) میباشد.
زمان سمپاشی پسیل پسته
زمان سمپاشی پسیل پسته کاملا منطبق با همان بازۀ قبل از تورم جوانههاست ولی با توجه به اینکه پسیل ممکن است در اواخر زمستان با مساعد شدن هوا فعالیت خود را آغاز کند، استفاده از روغن ولک همراه با یک حشرهکش مؤثر مانند اتیون در این زمان میتواند جمعیت زمستانگذران را قبل از تخمریزی کاهش دهد.
نکات سمپاشی در زمستان
سمپاشی زمستانه باغ پسته یکی از عملیات مدیریتیِ باغات میوه خصوصاً پسته به شمار میرود. برای اثربخشی بهتر پیشنهاد میشود موارد زیر را به دقت بررسی کنید:
- حتماً عملیات هرس را پیش از سمپاشی زمستانه باغ پسته انجام دهید. این کار باعث میشود سم به تمام قسمتهای باقیمانده دسترسی پیدا کند و شاخههای آلوده نیز از باغ خارج شوند.
- برخلاف تصور عموم، در سمپاشی زمستانه درختان پسته اهمیت پاشش روی تنه بیشتر از شاخهها است. تنه و محل اتصال شاخهها پر از شکافها و درزهایی است که میتوانند پناهگاه اصلی آفات باشند.
- سمپاشی درختان پسته در زمستان باید به صورت شستوشو انجام شود، به طوری که محلول از تمام سطوح تنه و شاخهها مانند قطرات باران بچکد.
- یک نکته بسیار مهم که اغلب نادیده گرفته میشود این است که سموم مسی (مانند بردوفیکس و اکسیکلرور مس) را هرگز نباید با روغن ولک و سموم حشرهکش مخلوط کرد. این دو نوع سمپاشی زمستانه باغ پسته را باید با حداقل یک هفته فاصله انجام دهید یا به عبارت دیگر ابتدا سمپاشی زمستانه درختان پسته حشرهکش+روغن و یک هفته بعد، سمپاشی درختان پسته در زمستان با قارچکش مسی انجام شود.
- تمام سطوح تنه، شاخههای اصلی و فرعی، شکافهای پوست و نقاط اتصال شاخهها باید بهطور کامل آغشته شوند تا محلول مانند قطرات باران از شاخهها چکه کند. سمپاشی باغ پسته را از پایین به بالا و از داخل به خارج درخت انجام دهید تا نقاط سایهدار جا نماند.
- استفاده از سمپاش موتوری با فشار مناسب برای پوشش یکنواخت ضروری است؛ سمپاشهای دستی ممکن است ناکافی باشند. در درختان پسته روی تنه بیشتر تمرکز کنید چرا که محل تجمع بیشتر شپشکها و پسیلها هستند.
ملاحظات ایمنی و دفع اصولی ضایعات
- حتماً در هنگام سمپاشی زمستانه باغ پسته از دستکش، ماسک مخصوص سمپاشی، عینک محافظ و لباس کار استفاده کنید تا از تماس پوست و چشم با سم جلوگیری شود.
- در صورت تماس سم با پوست یا چشم، بلافاصله محل را با آب فراوان بشویید.
- هرگز قوطیهای خالی سم را در طبیعت، جویها یا رودخانهها رها نکنید. آنها از بزرگترین منابع آلودگی آب و خاک هستند.
- پس از اتمام سمپاشی زمستانه درختان پسته، قوطیها را حداقل سه بار با آب شستشو دهید و آب آن را داخل مخزن سمپاش بریزید (شستشوی سهگانه).
- قوطیهای فلزی را پس از سوراخ کردن (برای غیرقابل استفاده شدن)، تحویل مراکز بازیافت یا مراکز جمعآوری پسماندهای خطرناک دهید و از سوزاندن قوطیها جداً خودداری کنید.
- باقیمانده محلول سم را در مخزن، در زمینهای بایر و دور از منابع آبی خالی کنید یا آن را روی زمینی که زیر کشت نیست و دارای پوشش گیاهی مقاوم است، تخلیه کنید.
- پس از پایان کار، حتماً مخزن، لانس و نازلهای سمپاش را به دقت با آب بشویید تا برای نوبت بعدی آماده باشند.
کلام آخر
با حذف جمعیت زمستانگذران آفات و عوامل بیماریزا از خسارتهای سنگین بهاره جلوگیری میکنید و تعداد دفعات سمپاشی زمستانه در طول سال را به حداقل رسانده و قدمی مؤثر در جهت تولید محصولی سالمتر و سازگار با محیط زیست برمیدارید. موفقیت در چنین عملیاتی در گرو رعایت یک توالی دقیق و اصولی است.
پس از ریزش برگها، عملیات هرس زمستانه را انجام داده و شاخههای آلوده را از باغ خارج کنید. در نیمه دوم بهمن تا اوایل اسفند، با رصد مرحله رشدی درخت دقیقاً قبل از تورم جوانهها و بررسی پیشبینی هواشناسی کشاورزی برای اطمینان از دمای مناسب و عدم بارندگی، نوبت اول سمپاشی زمستانه را با ترکیب حشرهکش و روغن ولک انجام دهید. یک هفته بعد، در شرایط جوی مشابه، نوبت دوم سمپاشی زمستانی درختان را با هدف قارچکشی و با استفاده از ترکیبات مسی انجام دهید. پس از اتمام کار، ملاحظات ایمنی و زیستمحیطی را جدی گرفته، تجهیزات حفاظتی فردی را به کار برده و ضایعات قوطیهای سم را با روش اصولی دفع کنید.
باغداران عزیز با اجرای دقیق این مراحل و بهکارگیری دانش فنی مرتبط با هواشناسی کشاورزی برای زمانبندی صحیح، میتوانند باغی سالم و پرمحصول را برای سال آینده خود داشته باشند.
منابع:
