فصل زمستان در بیشتر شهرها با سرما و بارشهای نامنظم همراه است. اغلب افراد گمان میکنند که این فصل دورۀ آرامی برای گیاه است، در حالی که درختان در این فصل علیرغم اینکه در حالت خواب زمستانی قرار دارند، همچنان به رطوبت خاک نیاز داشته تا ریشههایشان از خشکی پنهان و اثرات بادهای خشک حفظ شوند. بیشتر تلفات درختان میوه در مناطق سردسیر به دلیل عدم آبیاری مناسب در زمستان رخ میدهد که این امر بر جذب مواد مغذی تأثیر گذاشته و میتواند بهرهوری فصل بهار را کاهش دهد. در برخی شهرهای ایران مانند استان مرکزی، اصفهان و کرمان که زمستانهای خشک رایج است، کشاورزان باغهای پسته و انار با چالشهای مشابهی مواجهاند.
از منظر هواشناسی کشاورزی نیز آبیاری درختان در زمستان اهمیت بالایی دارد. این شاخه با بررسی اقلیم و پیشبینیهای بلندمدت، به کشاورزان کمک میکنند تا برنامههای آبیاری را مطابق الگوهای بارش و دما پیش ببرند. اگر پیشبینی نشان دهد که در زمستان به دلیل خشکی تبخیر از سطح خاک افزایش مییابد، در چنین شرایطی آبیاری زمستانه درختان بر اساس شاخصهای رطوبتسنجی میتواند تنش آبی را به حداقل برساند. این رویکرد مصرف آب را بهینه کرده و به کاهش اثرات تغییرات اقلیمی در کشاورزی کمک میکند.
در ادامه این مقاله به مطالبی نظیر اهمیت کلی آبیاری درختان در زمستان، بهترین زمانبندی برای آن و اجرای اصول فنی در کنار روشهای اجرایی اشاره شده که شامل راهکاری عملی و پیوسته است که برنامه ریزی باغات شما را به شکل مطلوبی جلو ببرد.
- اهمیت آبیاری درختان در زمستان
- چرا درختان در زمستان به آب نیاز دارند؟
- شرایط دمایی و رطوبتی مناسب
- فواصل زمانی پیشنهادی بر اساس نوع درخت
- اصول اساسی آبیاری درختان در زمستان
- نحوه صحیح آبیاری درختان در زمستان
- تفاوت خاکها در رفتار زمستانی
- نشانههای کمآبی در زمستان
- روشهای درست آبیاری درختان در زمستان
- سیستم آبیاری قطرهای در زمستان
- کلام آخر
اهمیت آبیاری درختان در زمستان
در زمستان، فرآیندهای زیستی زیرسطحی همچنان فعالاند. آب به آرامی جذب ریشهها میشود تا تعادل رطوبت در سراسر ریشه حفظ شود و بدون این رطوبت، بافتهای چوبی خشک شده و مستعد شکستگی میشوند. بادهای زمستانی میتوانند رطوبت شاخهها را از بین ببرند. در باغهای ایران مانند باغهای گردو در همدان، کمبود آب زمستانی رشد ریشه را مختل کرده و مقاومت درختان به آفات زمستانی مانند شپشک واوی پسته را کاهش میدهد. این آفات در سالهای اخیر با گرمتر شدن زمستانها شایعتر شدهاند.
در زمستان، فرآیندهای زیستی زیرسطحی همچنان فعالاند. آب به آرامی جذب ریشهها میشود تا تعادل رطوبت در سراسر ریشه حفظ شود و بدون این رطوبت، بافتهای چوبی خشک شده و مستعد شکستگی میشوند. بادهای زمستانی میتوانند رطوبت شاخهها را از بین ببرند. در باغهای ایران مانند باغهای گردو در همدان، کمبود آب زمستانی رشد ریشه را مختل کرده و مقاومت درختان به آفات زمستانی مانند شپشکها را کاهش میدهد. این آفات در سالهای اخیر با گرمتر شدن زمستانها شایعتر شدهاند.
بهجز حفظ رطوبت، آبیاری درختان در زمستان به تثبیت دمای خاک کمک هم میکند. آب ذخیرهشده در خاک مانند یک عایق عمل میکند و از نوسانات شدید دمایی جلوگیری مینماید. گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نشان میدهد که باغهایی که قبل از سرمازدگی آبیاری زمستانه میشوند، از طریق افزایش ذخیره حرارتی خاک کمتر آسیب میبینند، به ویژه در مناطق نیمهخشک با بارش سالانه کمتر از ۳۰۰ میلیمتر. در ایران، این مسئله در کشت درختان میوه مانند زردآلو در خراسان دارای اهمیت است چون در این نواحی، یخزدگیهای ناگهانی میتواند کل محصول را از بین ببرد.
چرا درختان در زمستان به آب نیاز دارند؟
نیاز به آب در زمستان به فعالیتهای درونی گیاه مربوط است. در حالت خواب درختان از طریق فرآیندهای تنفسی جزئی، آب از دست میدهند و بدون جبران، کمآبی مزمن رخ میدهد. درختان بدون آبیاری بخشی از ذخایر رطوبتی خود را از دست میدهند که این موضوع به کاهش فتوسنتز بهاری منجر میشود. درختان پسته در باغهای ایران که ریشههای عمیقی دارند، بیشتر در معرض آسیب قرار میگیرند. خشکی فصل زمستان میتواند چرخه غذایی را مختل کند و غلظت شوری خاک را افزایش دهد که برای سالهای بعد مشکلساز خواهد شد.
علاوه بر این، آب زمستانی به حل شدن مواد مغذی کمک میکند و آنها را در دسترس ریشهها قرار میدهد. واضح است که بدون محلول، درختان در بهار با کمبود نیتروژن و پتاسیم روبرو میشوند که رشد جوانهها را به تاخیر میاندازند.
زمانبندی آبیاری درختان در زمستان از اساسیترین اقدامات باغداری است. آبیاری در زمان نامناسب میتواند منجر به یخزدگی یا تبخیر بیهوده شود. این عمل باید در ساعاتی انجام شود که دما در حال افزایش است تا آب بدون خطر انجماد شبانه فرصت نفوذ به خاک را داشته باشد. در مناطقی از ایران که زمستانهای ملایمتری دارند این کار میتواند بهرهوری را افزایش دهد. به جز دما، عوامل دیگری مانند نوع خاک و عمق ریشه هم تأثیرگذارند. خاکهای شنی رطوبت را سریع از دست میدهند، بنابرایت نیاز به آبیاری مکرر دارند، در حالی که خاکهای رسی میتوانند آب را طولانیتر نگه دارند.
شرایط دمایی و رطوبتی مناسب
دمای مناسبِ آبیاری بالای ۴ درجه سانتیگراد است تا از تشکیل کریستالهای یخ در ریشهها جلوگیری شود. در رطوبت نسبی بالای ۶۵ درصد، دورِ آبیاری را میتوان به ۱۴-۲۱ روز افزایش داد اما در رطوبت زیر ۳۵ درصد، هر هفته یا 10 روز ضروری است. بهترین زمانِ آبیاری درختان در زمستان معمولا اوایل صبح (۸-۱۱ صبح) است، در این زمان آب یخ نمیزند و سریع تبخیر نمیشود.
مثال: در باغهای انار مرودشت، آبیاری در دمای ۶-۱۲ درجه، جذب را ۷۵ درصد بهبود میبخشد، آبیاری قبل از پیشبینی یخبندان میتواند با افزایش رطوبت خاک و آزادسازی تدریجی گرمای نهان آب، دمای لایه سطحی خاک را اندکی بالاتر نگه دارد و از شدت سرمازدگی بکاهد.
فواصل زمانی پیشنهادی بر اساس نوع درخت
فواصل بسته به سن و نوع درخت متفاوت است. درختان میوه بالغ مانند سیب هر ۳۰-۴۵ روز، اما نهالها هر ۱۴-۲۱ روز نیاز دارند. جدول زیر، بر اساس دادههای ۲۰۲۵ دانشگاه مونتانا، خلاصهای ارائه میدهد:
| فاصله آبیاری (روز) | حداقل دما (درجه سانتیگراد) | نوع درخت |
| 30-45 | ۴ | میوه (سیب، گلابی) |
| 21-30 | ۵ | جوان (نهال) |
| 14-21 | ۷ | مرکبات |
| 45-60 | ۳ | پسته |
این جدول با ابزارهای سنسور رطوبت قابل تنظیم است و پیشنهاد میشود در شرایط بارانی، فواصل آبیاری درختان در زمستان را با توجه به نوع محصول خود افزایش دهید.
اصول اساسی آبیاری درختان در زمستان
فراموش نکنید که گیاه نمیخواهد غرق شود، میخواهد زنده بماند. هدف آبیاری زمستانه درختان حفظ رطوبت پایه است، نه تأمین رشد.
زمانبندی آبیاری زمستانه درختان
آبیاری درختان در زمستان نباید برنامهی ثابت داشته باشد، بلکه باید تابع دما باشد. بهترین زمان آبیاری:
- روزهای آفتابی با دمای بالای صفر (ترجیحاً بین ساعت ۱۰ صبح تا ۲ بعدازظهر).
- بازههای ۵ تا ۷ روز بعد از بارش برف یا بارانهای سبک، زمانی که سطح خاک کمی خشک شده، اما عمق آن هنوز سرد نیست.
حجم و عمق آبیاری مناسب
عمق پیشنهادی آبیاری زمستانه درختان معمولاً در حدود ۶۰ تا ۹۰ سانتیمتر در نظر گرفته میشود تا بخش عمده ریشههای فعال درخت مرطوب شود، هرچند این عمق بسته به نوع خاک و سن درخت میتواند تغییر کند. به طور تجربی، در برخی دستورالعملها حجم تقریبی ۳۵ تا ۴۰ لیتر آب به ازای هر اینچ قطر تنه (در دستورالعملهای آبیاری درختان، هر اینچ قطر تنه به معنای اندازهگیری قطر تنه در ارتفاع سینه -حدود ۱.۳ متر از زمین- است) برای درختان بالغ پیشنهاد میشود، اما این مقدار باید با توجه به بافت خاک، شیب زمین و شرایط اقلیمی اصلاح شود و در خاکهای سنگین (رسی) معمولاً کاهش حجم برای جلوگیری از اشباع و ماندآبی توصیه میشود.
برای درختان گردوی حدود ۲۰ ساله، ممکن است در برخی شرایط حدود ۱۰۰ لیتر در هر نوبت کافی باشد، اما تعیین دقیق نیاز آبی باید بر اساس آزمون نفوذ آب، رطوبتسنجی خاک و توصیههای محلی انجام شود.
درک رفتار خاک در سرما
خاک در زمستان هم موجودی زنده است. یخزدگی و ذوب متناوب باعث انقباض و انبساط ساختار خاک میشود. اگر خاک خشک باشد، این چرخهها باعث ترک و از بینرفتن کانالهای هوایی میشود. در مناطق سردسیری، بهتر است رطوبت خاک را «در حد قابل فشردهشدن ولی نه گلآلود» نگه دارید؛ یعنی خاک وقتی در دست فشرده شود، شکل بگیرد اما آب از آن چکه نکند. این همان میزان رطوبتی است که ریشه را زنده نگه میدارد ولی از یخزدگی سلولی جلوگیری میکند.
بازبینی بعد از هر آبیاری
آبیاری زمستانه درختان بدون بازبینی بیفایده است. باید پس از هر آبیاری وضعیت خاک، رطوبت عمقی و سلامت پوست تنه یا ریشههای سطحی ارزیابی شود. در صورت مشاهده ترک، لایهنشینی یا گِلماندگی بیش از حد، آبیاری باید اصلاح شود.
نحوه صحیح آبیاری درختان در زمستان
- در زمستان، میزان نیاز به آب برای درختان بسته به نوعشان بسیار متفاوت است؛
- درختان همیشهسبز (مثل زیتون، مرکبات، کاج) هنوز تبخیر فعال دارند، هرچند کمتر.
- درختان خزاندار (مثل سیب، گردو، انار) در خواب فیزیولوژیک هستند اما ریشهها فعالاند.
- نهالهای جوان حساستر از درختان بالغاند، چون سیستم ریشهای کمعمق دارند.
نکته این است که هر چه ریشه کمعمقتر باشد، فاصله آبیاری درختان در زمستان باید کوتاهتر و حجم آب کمتر باشد.
تفاوت خاکها در رفتار زمستانی
- خاک شندار سریع خشک میشود و نیازمند آبیاریهای کوتاهتر ولی مکرر است.
- در خاک رسی ظرفیت نگهداری آب بالاست، بنابراین آبیاری زمستانه درختان باید کمتر و با فاصله بیشتر باشد.
- خاک لومی بهترین بافت و حالت ساختمانی را دارد چون بین نفوذ و نگهداری تعادل دارد.
در هر نوع خاکی، اگر پس از آبیاری درختان در زمستان، سطح خاک تا ۲۴ ساعت بعد هنوز خیس و چسبناک باشد یعنی مقدار آب زیاد بوده است.
نشانههای کمآبی در زمستان
برخلاف تابستان که برگها آویزان میشوند، نشانههای کمآبی در زمستان به دقت بیشتری نیاز دارند:
- پوست تنه یا شاخه ترکهای عمودی ریز پیدا میکند.
- چوب تازهای که بریده میشود، خشک و سبک است.
- خاک اطراف ریشه در عمق کمتر از ۱۰ سانتیمتر سخت و شکننده است.
در شرایط فوق باید حتی اگر هوا سرد است یک نوبت آبیاری اصلاحی انجام شود. نکته مهم این است که سعی کنید گرمترین لحظه را برای آبیاری زمستانه درختان انتخاب کنید.
روشهای درست آبیاری درختان در زمستان
روش انتخابی در زمستان باید بر پایه کنترل رطوبت و جلوگیری از یخزدگی باشد.
- آبیاری قطرهای کمدبی بهترین گزینه است که در ادامه مفصل توضیح داده شده است.
- ایجاد حوضچه کوچک دور تنه در باغهای سنتی با عمق ۵ تا ۷ سانتیمتر خوب است، اما باید طوری طراحی شود که پس از چند ساعت خشک شود.
- پوشش سطح خاک با مالچ پاشی طبیعی (برگ خشک، تراشه چوب) باعث حفظ رطوبت و تعادل حرارتی خواهد شد.
باز گذاشتن قطرهچکان در شب یک عمل رایج و اشتباه میان کشاورزان است. چون هنگام افت دما، قطرات روی سطح خاک یخ زده و به لایهای سردکننده تبدیل میشوند.
سیستم آبیاری قطرهای در زمستان
سیستم آبیاری قطرهای با نرخ جریان ۲ تا ۵ لیتر در ساعت، تبخیر سطحی را به حداقل میرساند و برای فصل زمستان در باغهای زیتون مناسب است.
این سیستم با صرفهجویی در مصرف آب نسبت به روشهای سنتی، کارایی بالایی در مناطق نیمهخشک نشان میدهد و خطر ابتلا به بیماریهای خاکزی را از طریق کاهش رطوبت سطحی کاهش میدهد.
به سایر مزایای سیستم آبیاری قطرهای در زمستان در ادامه اشاره شده است:
- تثبیت دمای ریشهها با عایق هیدرولیکی طبیعی
آب ذخیرهشده از طریق قطره، مانند یک عایق عمل میکند و گرمای نهفته خود را به آرامی آزاد میسازد که دمای خاک را ۲-۳ درجه بالا میبرد. بیشتر کشاورزان معمولاً به فکر عایقبندی لولهها هستند، نه خود آب به عنوان محافظ.
- کاهش بیماریهای قارچی با خشک ماندن سطوح
در زمستان، رطوبت بالا میتواند قارچهایی مانند فوزاریوم را فعال کند، اما آبیاری قطرهای با تمرکز روی ریشهها، برگها و ساقهها را خشک نگه میدارد. این مزیت به ویژه در مناطق مرطوبتر مانند شمال ایران، کمتر شناختهشده است؛ در این نواحی کشاورزان سنتی از آبیاری غرقابی استفاده میکنند و ناخواسته قارچها را گسترش میدهند.
- بهینهسازی برای تغییرات اقلیمی با جذب انتخابی مواد مغذی
در سالهای اخیر، بروز دورههای خشکی کوتاه اما شدید با طول حدود ۵ تا ۷ روز در بسیاری از مناطق زراعی افزایش یافته است. در چنین شرایطی، استفاده از سیستم آبیاری قطرهای همراه با تزریق تدریجی کودهای محلول (مانند منابع نیتروژن ارگانیک) این امکان را فراهم میکند که عناصر غذایی در ناحیه فعال ریشه متمرکز شده و از شستشوی زمستانی آنها تا حد زیادی جلوگیری شود. در این شیوه بهدلیل حرکت همزمان آب و محلول کودی در پروفیل خاک، به حفظ فراهمی عناصری مانند پتاسیم در مجاورت ریشه در دماهای پایین کمک کرده و احتمال رسوب و خارج شدن آنها از دسترس گیاه را کاهش میدهد؛ هرچند دمای سرد خاک همچنان عامل محدودکننده سرعت جذب ریشهای باقی میماند.
کلام آخر
آبیاری درختان در زمستان یک کار فرعی نبوده و روی زندهماندن ریشه بهویژه در اقلیمهای سرد و نیمهخشک ایران که زمستانهای خشک و باددار رایج است، کاهش تلفات درختان میوه و قدرت رشد و باردهی بهار اثر میگذارد. آبیاری زمستانه درختان باید با دقت و بر اساس دما، نوع خاک، نوع و سن درخت، و رطوبت هوا تنظیم شود؛ یعنی در روزهای بالای حدود ۴ درجه، در گرمترین ساعات، با آبیاری عمیق ولی غیر غرقابی، طوری که رطوبت تا عمق ریشه برسد اما خاک باتلاقی نشود و ۲۴ ساعت بعد سطح خاک خیس و چسبنده نماند.
حفظ رطوبت پایه ریشه و جلوگیری از خشکی پنهان و شور شدن خاک، تثبیت نسبی دمای خاک و کاهش شدت سرمازدگی و کمک به حل و جابهجایی مواد غذایی برای شروع قوی فصل رشد بعدی؛ بهخصوص در محصولاتی مثل پسته، گردو، زردآلو و انار که در مناطق نیمهخشک کشت میشوند. تفاوت نوع درخت (همیشهسبز، خزاندار، نهال جوان)، نوع خاک (شنی، رسی، لومی) و استفاده از روشهایی مثل آبیاری قطرهای کمدبی و مالچپاشی تعیین میکند فاصله، حجم و شیوه آبیاری درختان در زمستان به چه شکل باشد. اگر به اصول فوق پایبند باشید، ریشه در زمستان سالم میماند و درخت برای بهار، آمادهتر و پربارتر خواهد بود.
