اگر به‌دنبال تازه‌ترین خبرها، آموزش‌های کاربردی و اطلاعیه‌های مهم حوزه کشاورزی هستید، به کانال آباد | اخبار کشاورزی در بله بپیوندید.
برای کل کشور یک تاریخ واحد وجود ندارد. بهترین زمان کشت گندم پاییزه و جو به سه چیز بستگی دارد: منطقه سردسیر است یا گرمسیر، زمین آبی است یا دیم، و رقم زودرس است یا دیررس. در مناطق سرد شمال‌غرب، کاشت از اول مهر شروع می‌شود و تا پایان مهر تمام می‌شود. در جنوب کشور همین کار تا اواخر آبان و حتی آذر عقب می‌رود.
منطق این تقویم ساده است. گندم و جو پاییزه باید پیش از یخبندان به مرحله پنجه‌زنی برسند تا ریشه و ذخیره غذایی کافی بسازند و زمستان را تحمل کنند. اگر زیادی زود کاشته شوند، سرما و بیماری به بوته جوان فشار می‌آورد. اگر دیر کاشته شوند، دوره رشد کوتاه می‌شود و عملکرد پایین می‌آید. هر منطقه این «پنجره بهینه» را در زمان خودش دارد.
بهترین زمان کشت گندم و جو پاییزه چه موقع است؟
جدول زیر چند توصیه منتشرشده را کنار هم گذاشته است. البته هر ردیف فقط برای همان استان و همان شرایط معتبر است.
| منطقه و شرایط | گندم | جو | منبع و محدوده کاربرد |
| آذربایجان غربی، سردسیر، دیم | ۱ تا ۳۰ مهر | ۱ تا ۳۰ مهر | نشریه ترویجی جهاد کشاورزی آذربایجان غربی، ۱۳۹۴ |
| آذربایجان غربی، سردسیر، آبی | نیمه اول تا پایان مهر (از زمان اولین آبیاری) | در این منبع ذکر نشده | نشریه ترویجی جهاد کشاورزی آذربایجان غربی، ۱۳۸۷ |
| خوزستان، گرمسیر، آبی | ۲۰ آبان تا ۲۵ آذر | منبع معتبر یافت نشد | مقاله پژوهشی درباره دیم‌زارهای خوزستان (شبیه‌سازی با مدل‌های AquaCrop و CERES-Wheat) |
| خوزستان، گرمسیر، دیم | حدود ۱۰ روز دیرتر از آبی؛ شروع کاشت از اواخر آبان تا ۱۵ آذر بسته به شهر | منبع معتبر یافت نشد | همان مقاله |
| فارس، مناطق گرم و خشک | بازه قابل توصیه ۲۵ آبان تا ۲۵ آذر؛ تاریخ بهینه برای هر رقم فرق دارد | منبع معتبر یافت نشد | مقاله پژوهشی در «مجله نهال و بذر» (آزمایش مزرعه‌ای) |
پیش‌بینی ده‌روزه، هشدار سرما و گرما و گجت‌های هوشمندی که جواب سؤال‌های زمین کشاورزی‌ت رو می‌دن، همه یک‌جا.
خانه‌های خالی جدول هم خودشان اطلاعاتی‌اند: برای جو در خوزستان و فارس و برای منطقه‌های معتدل، منبع معتبری که تاریخ را مشخص کند پیدا نشد. به‌جای حدس‌زدن، تقویم کاشت شهرستان خود را از مدیریت جهاد کشاورزی یا مرکز تحقیقات کشاورزی همان استان بپرسید.
تفاوت زمان کاشت گندم و جو در مناطق مختلف ایران
تاریخ کاشت گندم بسیار بیشتر از جو مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. با این حال با دقت به این موضوع در ادامه اشاره شده است:
مناطق سردسیر
در منطقه‌های سرد، گندم زمستانه کاشته می‌شود؛ یعنی رقمی که سرمای زمستان را تحمل می‌کند. زمان مناسب برای آن وقتی است که گرمای تابستان تمام شده و سرمای زمستان هنوز شروع نشده است.
در کشت آبی آذربایجان غربی، نشریه ترویجی جهاد کشاورزی این استان (۱۳۸۷) بهترین زمان را نیمه اول مهر تا پایان مهر معرفی می‌کند. شرطش این است که گندم پیش از شروع یخبندان به مرحله ۳ تا ۵ برگی و پنجه‌زنی برسد. در این منبع، تاریخ کاشت از زمان اولین آبیاری حساب می‌شود، نه از روزی که بذر را می‌ریزید.
در کشت دیم همین استان، نشریه ترویجی سال ۱۳۹۴ برای گندم و جو هر دو بازه اول تا آخر مهر را توصیه کرده است. دلیلش بارش است: بارندگی پاییزه در این مناطق معمولاً از نیمه دوم مهر شروع می‌شود و قوی‌ترین رابطه با عملکرد دانه را بارش آبان دارد. به همین خاطر کاشت پیش از آبان برای آن منطقه ضروری شمرده شده است.
دیرکاشتی در مناطق سرد هزینه مشخصی دارد. همان نشریه می‌نویسد پس از مهر، هر روز تأخیر حدود نیم تا یک درصد از عملکرد بالقوه گندم می‌کاهد. اگر رشد پاییزه به‌کلی از دست برود، افت می‌تواند ۲۰ تا ۳۰ درصد باشد و با سرمای شدید یا خشکی به ۵۰ تا ۶۰ درصد برسد. این اعداد از شرایط دیم آذربایجان غربی آمده‌اند و به همه مناطق سرد قابل تعمیم نیستند.
در خراسان رضوی هم نتیجه مشابه بود. آزمایش دوساله‌ای در ایستگاه تحقیقات کشاورزی طرق مشهد (۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶) نشان داد با تأخیر در کاشت گندم دیم، گلدهی از شرایط دمایی مطلوب فاصله می‌گیرد. پژوهشگران در نتیجه، کاشت پاییزه را توصیه کردند.
مناطق معتدل و گرمسیر
هرچه به جنوب می‌رویم، تقویم کاشت عقب‌تر می‌افتد، چون باید صبر کرد تا گرمای پاییز فروکش کند.
در خوزستان، پژوهشی با مدل‌های شبیه‌سازی نشان داد بازه مناسب کاشت گندم آبی ۲۰ آبان تا ۲۵ آذر است. کاشت گندم دیم حدود ۱۰ روز دیرتر شروع می‌شود. حتی درون خود استان هم تفاوت هست: کاشت دیم در شوشتر و ایذه زودتر از دزفول و بهبهان آغاز می‌شود و حدود ۱۵ روز (از اواخر آبان تا ۱۵ آذر) بین آن‌ها فاصله وجود دارد. آزمایش جداگانه‌ای در شمال خوزستان از میان چهار تاریخ ۲۰ آذر تا ۵ بهمن، تاریخ ۲۰ آذر را مناسب‌ترین یافت. در این اقلیم، کاشت دیرهنگام گلدهی را به گرمای آخر فصل نزدیک می‌کند.
در مناطق گرم و خشک فارس، آزمایشی با پنج تاریخ از ۵ آبان تا ۵ دی انجام شد. بیشترین عملکرد (۶۹۳۰ کیلوگرم در هکتار) به کاشت ۲۰ آبان رسید و کمترین (۵۷۷۰) به ۵ دی. با این حال پنجره قابل توصیه ۲۵ آبان تا ۲۵ آذر گزارش شد و تاریخ بهینه برای هر رقم فرق داشت: ارقام زودرس ستاره و مهرگان در کاشت دیر (۵ دی) از کاشت زودهنگام (۵ آبان) عملکرد بهتری داشتند.
برای منطقه‌های معتدل، منبع معتبری که یک بازهٔ مشخص بدهد پیدا نشد. این بازه را از روی مناطق سرد و گرم حدس نزنید و به تقویم محلی مراجعه کنید.
تفاوت کشت آبی و دیم چیست؟
در کشت دیم تنها منبع آب، بارش و رطوبت ذخیره‌شده خاک است. به نوشته نشریه ترویجی آذربایجان غربی (۱۳۹۴)، همه برنامه‌ریزی در دیم باید حول محور آب باشد: جوانه‌زنی با بارش بعد از کاشت شروع می‌شود و پایان دوره رشد به زمان قطع بارندگی در مرحله دانه‌بندی بستگی دارد. همان نشریه می‌گوید حدود ۶۵ درصد سطح زیر کشت گندم کشور دیم است، اما چون عملکرد دیم پایین‌تر است، فقط حدود ۳۵ درصد تولید گندم را تأمین می‌کند.
کشت آبی کنترل بیشتری می‌دهد. زمان آبیاری دست خود شماست، پس تاریخ کاشت را می‌توان با اولین آبیاری هماهنگ کرد. در عوض نهاده بیشتری مصرف می‌شود: بذر، کود و تعداد نوبت‌های آبیاری بالاتر است.
برنامه مزرعه در این دو حالت چنین فرق می‌کند:
- زمان کاشت — در دیم سردسیر آذربایجان غربی، پیش از شروع بارش مؤثر پاییزه؛ در آبی، با توجه به اولین آبیاری.
- مقدار بذر — در آذربایجان غربی برای کشت آبی تا ۲۰۰ کیلوگرم در هکتار گزارش شده و برای دیم سردسیر حدود ۱۴۰ تا ۱۶۰ کیلوگرم.
- کود — در دیم، جایگذاری زیر بذر و سرک مشروط به بارش؛ در آبی، سرک در چند نوبت همراه آبیاری.
توصیه یک منطقه یا یک سال را به همه مزرعه‌ها تعمیم ندهید. بارش هر سال فرق می‌کند و روشی که در سال پرباران جواب داده، ممکن است در سال خشک جواب ندهد.
می‌خواهید تقویم کاشت مزرعه‌تان را با آخرین پیش‌بینی بارش منطقه‌تان تطبیق دهید؟
پیش‌بینی ده‌روزه اپلیکیشن هواشناسی کشاورزی آباد به شما نشان می‌دهد بارش مؤثر پاییزه چه زمانی از راه می‌رسد؛ نسخه تحت وب یا دانلود از کافه‌بازار.
هشدارهای سرمازدگی و گرمازدگی، ابزار شوری و زهکشی، توصیه روزانه و تقویم سم‌پاشی و محلول‌پاشی آباد، بخشی از همین تصمیم‌های مزرعه‌ای شما را دقیق‌تر می‌کنند.
مزرعه را پیش از کشت چطور آماده کنیم؟
بررسی خاک و بقایای کشت قبلی
پیش از هر کاری وضع زمین را ببینید. چهار چیز را بررسی کنید: رطوبت، زهکشی، شوری و علف‌های هرز.
رطوبت و زهکشی: گندم در خاک حاصلخیز با زهکشی خوب، مثل خاک‌های لومی و رسی‌لومی، بهتر جواب می‌دهد. نشریه آذربایجان غربی (۱۳۸۷) واکنش خاک (pH) نسبتاً خنثی تا قلیایی، حدود ۷ تا ۸/۵، را برای گندم مناسب می‌داند. زمین سنگین را می‌شود با زهکشی، کود سبز یا آهک و تأمین رطوبت کافی برای کشت آماده کرد؛ جزئیات بیشتر در مقاله اصلاح خاک‌های سنگین. اگر خاک فشرده باشد، زیرشکن تا عمق ۳۰ تا ۳۵ سانتی‌متر پیش از شخم توصیه شده است.
شوری: شوری را با چشم نمی‌شود تشخیص داد. نمونه مرکب خاک را که برای تعیین کود به آزمایشگاه می‌دهید، برای اندازه‌گیری شوری هم درخواست کنید. اهمیت شوری و راه کاهش آن را در مقاله آبشویی خاک و کاهش شوری بخوانید.
علف‌های هرز: اگر رطوبت زمین کم است، همان نشریه توصیه می‌کند اول آبیاری شود و بعد از سبزشدن علف‌های هرز، زمین را شخم بزنند. راه‌های دیگر مدیریت علف‌هرز را در مقاله مالچ‌پاشی و کنترل علف‌های هرز ببینید؛ این‌طور علف‌های جوانه‌زده با خاک‌ورزی از بین می‌روند.
بقایا و کشت قبلی: در دیم، نشریه ۱۳۹۴ می‌گوید بعد از برداشت و در اولین فرصت با گاوآهن قلمی تا عمق ۲۰ سانتی‌متر شخم بزنید تا بقایای گیاهی روی سطح بماند. برای آشنایی با انواع خاک‌ورزی و زمان اجرای آن، مقاله خاک‌ورزی را ببینید. در زمین شیب‌دار، جهت شخم را طوری انتخاب کنید که خاک شسته نشود. کاشت پیاپی غلات هم توصیه نمی‌شود، چون بیماری‌هایی مثل پاخوره، فوزاریوم و نماتد را بالا می‌برد. تناوب با حبوبات یا علوفه از تناوب آیش‌ـ‌غلات بهتر دانسته شده است. اگر گندم بعد از چغندرقند کاشته می‌شود، بین شخم و کاشت ۲ تا ۳ هفته فاصله بگذارید.
آماده‌سازی بستر بذر
هدف بستر بذر این است که بذر در عمق یکنواخت بنشیند و رطوبت کافی به آن برسد. گندم به شخم عمیق نیاز ندارد؛ در زمین معمولی شخم ۲۵ تا ۳۰ سانتی‌متر کافی است. بعد با دیسک، کلوخه‌ها و بقایا خرد و کود با خاک مخلوط می‌شود و با ماله (لولر) سطح زمین صاف می‌شود تا پستی‌وبلندی نداشته باشد.
خاک را تا حدی پودر نکنید. خاک پودری بعد از باران یا آبیاری سله می‌بندد و جلوی سبزشدن بذر را می‌گیرد. در زمین شیب‌دار هم راحت‌تر شسته می‌شود. خاک کلوخی هم مشکل دارد، چون بذر در عمق‌های ناهمسان می‌نشیند. بستر خوب، نرم است و کلوخ درشت ندارد.
بذر مناسب، مقدار بذر و عمق کاشت
رقم و بذر: رقم را از میان ارقام تأییدشده برای اقلیم خودتان انتخاب کنید و بذر گواهی‌شده بخرید. نشریه ۱۳۹۴ برای دیم سردسیر ارقام گندم آذر ۲، رصد، هما، اوحدی، تک‌آب و باران را معرفی کرده است. اگر زنگ زرد در منطقه شایع است، رصد، آذر ۲، باران و تک‌آب پیشنهاد شده‌اند. این فهرست برای دیم سردسیر آذربایجان غربی است و برای جنوب کشور کاربرد ندارد. بذر خوب باید خالص باشد، قوه نامیه و توان رویش داشته باشد و ضدعفونی شده باشد. نشریه ۱۳۸۷ برای ضدعفونی علیه سیاهک، کاربوکسین‌تیرام به نسبت ۲ در هزار را نام می‌برد؛ نوع و مقدار سم را با کارشناس حفاظت نباتات محل هماهنگ کنید.
مقدار بذر گندم: مبنای محاسبه تعداد بذر در متر مربع است، نه کیلوگرم. در دیم سردسیر، نشریه ۱۳۹۴ تراکم ۳۵۰ تا ۴۰۰ دانه در متر مربع را توصیه می‌کند. اگر وزن هزار دانه ۳۸ گرم باشد، این تراکم حدود ۱۳۳ تا ۱۵۲ کیلوگرم در هکتار می‌شود. در کشت آبی آذربایجان غربی، نشریه ۱۳۸۷ مقدار ۱۶۰ تا ۲۰۰ کیلوگرم در هکتار را گزارش کرده و می‌گوید در کاشت دستی (دست‌پاش) این مقدار تا ۲۵۰ کیلوگرم هم می‌رسد، چون بذر ناهمگن پخش می‌شود. آزمایش‌های محلی هم نتایج متفاوتی داشتند: در لرستان بهترین عملکرد رقم باران در منطقه سرد با ۱۷۰ کیلوگرم و رقم قابوس در منطقه معتدل با ۱۲۰ کیلوگرم در هکتار به دست آمد.
مقدار بذر جو: برای جو دیم سردسیر، نشریه ۱۳۹۴ تراکم ۴۰۰ تا ۴۵۰ دانه در متر مربع و فاصله ردیف ۲۰ سانتی‌متر را آورده است. برای کشت آبی جو و برای مناطق دیگر، عدد معتبری پیدا نشد.
تعدیل مقدار بذر: در زمین فقیر و کم‌باران، تراکم را کمتر بگیرید؛ بذر بیشتر از مقدار توصیه‌شده در دیم تنش خشکی را شدیدتر می‌کند. اگر کاشت دیر انجام شود، مقدار بذر باید بیشتر شود: نشریه ۱۳۹۴ برای هر ۱۰ روز دیرکاشتی در دیم ۱۰ کیلوگرم در هکتار اضافه می‌کند و نشریه ۱۳۸۷ در کشت آبی ۱۰ درصد.
عمق کاشت: در دیم سردسیر، ۴ تا ۶ سانتی‌متر برای گندم و ۳ تا ۵ سانتی‌متر برای جو توصیه شده است. رقم آذر ۲ در عمق ۲ تا ۴ سانتی‌متر بهترین نتیجه را داد. عمق بیشتر از ۶ سانتی‌متر سبزشدن را دیر و ناهمگن می‌کند و در عمق حدود ۱۰ سانتی‌متر جوانه گاهی از خاک بیرون نمی‌آید. برای کشت آبی، نشریه ۱۳۸۷ عمق ۴ تا ۷ سانتی‌متر را آورده و می‌گوید به رطوبت، نوع خاک و زمان کاشت بستگی دارد.
کود پایه و آبیاری آغاز کشت
کود را با آزمایش خاک کشاورزی تعیین کنید. نمونه مرکب خاک مزرعه را قبل از کشت به آزمایشگاه بدهید تا نیتروژن نیتراتی، فسفر و پتاسیم قابل جذب اندازه‌گیری شود.
در کشت آبی: کودهای فسفره و پتاسه پیش از آماده‌سازی زمین داده می‌شوند. نشریه ۱۳۸۷ مصرف نیتروژن را دست‌کم در سه نوبت (کاشت، پنجه‌زنی و ساقه‌رفتن) پیشنهاد می‌کند. برای مواد آلی هم ۳۰ تا ۴۰ تن کود حیوانی در هکتار، هر ۲ یا ۳ سال یک‌بار، مفید دانسته شده است.
در دیم: نشریه ۱۳۹۴ می‌گوید همه کود فسفره و پتاسه و نصف کود نیتروژن را همزمان با کاشت و با بذرکار، ۶ تا ۹ سانتی‌متر زیر بذر جایگذاری کنید. نصف دیگر نیتروژن در دو نوبت (پایان پنجه‌زنی و شروع خوشه‌دهی) و فقط در صورت وجود بارندگی به‌صورت سرک مصرف می‌شود. کل نیتروژن برای رقم سرداری ۴۰ تا ۴۵ و برای آذر ۲، ۵۰ تا ۶۰ کیلوگرم نیتروژن خالص در هکتار در طول فصل ذکر شده است. این اعداد برای همان ارقام و همان استان‌اند. سرک بدون اطمینان از آب، تنش خشکی را شدیدتر می‌کند.
آبیاری در کشت آبی: گندم در چهار مرحله به آب نیاز جدی دارد: کاشت، پنجه‌زنی، سنبله‌رفتن یا گلدهی و پرشدن دانه. تعداد آبیاری بسته به اقلیم و بافت خاک ۳ تا ۶ بار تغییر می‌کند و در خاک سنگین کمتر از خاک سبک است. به نوشته نشریه ۱۳۸۷، معمولاً یک آبیاری پاییزه بعد از کاشت برای جوانه‌زنی کافی است. اگر بعد از آن بارش مؤثر نیامد، آبیاری دوم پاییزه هم توصیه می‌شود. در بهار ۳ تا ۴ نوبت آبیاری لازم است.
در کشت دیم، سرک فقط در صورت وجود بارش و همراه با برنامه‌ریزی دقیق انجام می‌شود؛ بارش هر سال فرق می‌کند و سرک بدون اطمینان از آب، تنش خشکی را شدیدتر می‌کند.
چک‌لیست کوتاه پیش از کاشت
- تاریخ کاشت شهرستان خود را از جهاد کشاورزی یا مرکز تحقیقات بپرسید و با نوع کشت (آبی یا دیم) تطبیق دهید.
- رقم سازگار با اقلیم خود را انتخاب کنید و ببینید برای زنگ زرد یا خشکی چه ویژگی دارد.
- بذر گواهی‌شده و ضدعفونی‌شده تهیه کنید و مقدار آن را از روی تعداد در متر مربع و وزن هزار دانه حساب کنید.
- رطوبت، زهکشی، شوری، علف‌های هرز و بقایا را بررسی و نتیجهٔ آزمون خاک را در دست داشته باشید.
- اگر زمین خشک است، قبل از کاشت یا همراه با اولین آبیاری برنامه‌ریزی کنید؛ در دیم، پیش‌بینی بارش منطقه را بپرسید.
- مقدار بذر، فاصله ردیف و عمق کاشت را قبل از شروع تنظیم کنید و اگر قرار است کود زیر بذر برود، آن را هم امتحان کنید.
- تاریخ اولین آبیاری و تعداد نوبت‌های بعدی (در آبی) یا برنامه سرک مشروط به بارش (در دیم) را مشخص کنید.
سؤالات متداول
بهترین زمان کشت گندم پاییزه در مناطق سردسیر چه موقع است؟
در آذربایجان غربی، برای کشت آبی از نیمه اول مهر تا پایان مهر (از زمان اولین آبیاری) و برای دیم از اول تا آخر مهر توصیه شده است. سایر منطقه‌های سرد ممکن است تقویم متفاوتی داشته باشند.
زمان کاشت جو پاییزه با گندم چه تفاوتی دارد؟
در منبع دیم آذربایجان غربی، برای هر دو اول تا ۳۰ مهر است. تفاوت اصلی در مقدار بذر و عمق است: جو ۴۰۰ تا ۴۵۰ دانه در متر مربع و عمق ۳ تا ۵ سانتی‌متر، گندم ۳۵۰ تا ۴۰۰ دانه و عمق ۴ تا ۶ سانتی‌متر. برای جو در مناطق دیگر، تاریخ جداگانه‌ای با منبع معتبر پیدا نشد.
برای کشت دیم باید منتظر بارندگی ماند؟
در دیم سردسیر آذربایجان غربی، توصیه این است که بذر پیش از شروع بارش پاییزه کاشته شود تا دوره رشد با اولین بارش مؤثر آغاز شود. این توصیه برای منطقه‌ای است که بارش پاییزه معمولاً از نیمه دوم مهر شروع می‌شود. در مناطق دیگر، تقویم بارش را از کارشناس محلی جویا شوید.
مقدار بذر گندم یا جو در هر هکتار چقدر است؟
عدد ثابتی وجود ندارد. برای دیم سردسیر، گندم ۳۵۰ تا ۴۰۰ و جو ۴۰۰ تا ۴۵۰ دانه در متر مربع پیشنهاد شده است. در کشت آبی آذربایجان غربی، گندم ۱۶۰ تا ۲۰۰ کیلوگرم در هکتار گزارش شده است. مقدار دقیق به وزن هزار دانه، رقم، خاک و بارش بستگی دارد.
عمق مناسب کاشت گندم و جو چقدر است؟
در دیم سردسیر ۴ تا ۶ سانتی‌متر برای گندم و ۳ تا ۵ سانتی‌متر برای جو. در کشت آبی آذربایجان غربی، برای گندم ۴ تا ۷ سانتی‌متر گزارش شده است.
پیش از کشت چه کارهایی برای آماده‌سازی زمین لازم است؟
خاک را از نظر رطوبت، زهکشی، شوری و علف هرز بررسی کنید، نمونه خاک را برای تعیین کود به آزمایشگاه بدهید، بقایای کشت قبلی را مدیریت کنید و بستری نرم و بدون کلوخ درشت بسازید، بدون اینکه خاک را پودر کنید.
سخن پایانی
بهترین زمان کشت پاییزه گندم و جو یک عدد ملی نیست؛ یک پنجره محلی است که به اقلیم، نوع کشت، رقم و بارش مزرعه شما بستگی دارد. تاریخ کاشت شهرستان خود را از جهاد کشاورزی یا مرکز تحقیقات همان استان بپرسید، رقم و مقدار بذر را بر اساس تراکم دانه در متر مربع و وزن هزار دانه تنظیم کنید و در کشت دیم، برنامه‌ریزی را حول بارش بچینید.
برای هماهنگ کردن زمان کاشت و آبیاری با پیش‌بینی دقیق محل شما، اپلیکیشن هواشناسی کشاورزی آباد پیش‌بینی ده‌روزه، هشدار سرمازدگی درختان و ابزارهای تخصصی مزرعه را در یک کانال در اختیار شما می‌گذارد.
منابع:
