از میان آفاتی که باغات پسته ایران را تهدید میکنند، پروانه برگخوار پسته که در گویش محلی کرمان به عنوان «رائو» شناخته میشود، نسبت به سایرین معروفتر است. این آفت با نام علمی Ocneria terebinthina، یکی از عوامل مهمکاهش محصول در مناطق پستهخیز مانند کرمان، رفسنجان و دامغان است. این پروانه بهصورت سالانه باعث خسارات اقتصادی هنگفتی میشود که گاهی بخش عمدهای از محصول را از بین میبرد.
اهمیت کنترل این آفت به دلیل خسارات گستردۀ آن است، چرا که باعث آسیب مستقیم به گیاه و فرآیند فتوسنتز در آن شده و همچنین بهصورت غیرمستقیم بر سلامت کلی درختان پسته اثر میگذارد. درختان ضعیفشده نسبت به بیماریها و خشکسالی حساسترند و این چرخه معیوب میتواند پایداری تولید پسته را به خطر بیندازد. در ادامۀ این مطلب به بررسی جامع این آفت شامل ریختشناسی، علائم و خسارات ناشی از حمله و راهکارهای پیشگیری و کنترل آن پرداخته شده است.
ریختشناسی پروانه برگخوار پسته
شناسایی ریختِ پروانه برگخوار پسته در شناسایی و مدیریت آن گام مهمی است. برخلاف برخی آفات دیگر، رائو پسته چندنسلی است (دارای 3 نسل در سال است) و چرخه زندگی آن به گونهای است که از اواسط بهار تا اواخر تابستان در باغ حضور فعال دارد.
مراحل مختلف زندگی رائو پسته
- تخم؛ حشره ماده تخمهای خود را به صورت دستهای در شکاف پوستههای قدیمی قرار میدهد. تخمها کروی هستند و حشره ماده روی آنها را با لایهای از موهای شکمی خود میپوشاند تا از گرما و دشمنان طبیعی محفوظ بمانند. تفریخ تخمهای نسل اول بسته به دمای محیط، همزمان با باز شدن کامل برگها آغاز میشود.
- لارو؛ لاروهای پروانه برگخوار پسته عامل اصلی خسارت بوده و بدن آنها پوشیده از مو (خاردار) و رنگ خاکستری مایل به زرد با نقاط تیره است. این لاروها هرگز داخل چوب نمیروند، بنابراین با قطعات دهانی جونده خود، از پهنک برگ تغذیه میکنند. این لاروها در سنین بالا تمام برگ را به جز رگبرگهای اصلی میخورند.
- شفیره؛ پس از اتمام تغذیه، لاروها به مکانهایی مثل لای برگهای پیچیده شده یا شکاف تنه رفته و در آنجا به شفیره تبدیل میشوند. مدت مرحله شفیرگی در تابستان کوتاه بوده و حدود 10 روز زمان لازم دارد.
- بالغ (پروانه)؛ پروانه بالغ رائو نسبت به پروانه چوبخوار پسته جثه بسیار بزرگتری دارد. روی بالهای جلویی آنها لکههای تیره و نامنظم کوچکی دیده میشود. این پروانهها شبپره هستند و به شدت جذب نور میشوند. اوج پرواز نسل اول آنها پس از کامل شدن برگها (اردیبهشتماه) است.
شناخت ویژگیهای فوق به کشاورزان کمک میکند تا در مراحل حساس مانند خروج لارو، اقدام به کنترل یا مبارزه کنند.
علائم و خسارات پروانه برگخوار پسته
اثرات تخریبی رائو پسته فقط خورده شدن چند برگ نیست و میتواند پایداری باغ را در سالهای آینده تهدید کند، همچنین نشانههای دیگری هم هست که میتواند به تشخیص سریع این آفت کمک کرده و جلوی گسترش آلودگی را بگیرد. شناسایی زودهنگام این علائم اهمیت زیادی دارد، زیرا لاروهای پروانه برگخوار پسته به دلیل تغذیه شدید، میتوانند در مدت کوتاهی درخت را بهطور کامل از برگ خالی کنند.بسیاری از کشاورزان در مراحل اولیه، این علائم را با بادزدگی یا آفتابسوختگی اشتباه میگیرند.
-
اختلال در فتوسنتز و ریزش محصول (پوک شدن مغز)
برگها محل منبع درخت هستند، بنابراین زمانی که لاروهای رائو پسته سطح سبز برگ را کاهش میدهند، درخت توانایی پر کردن مغز پسته را کاملا از دست میدهد. این موضوع باعث افزایش درصد پوکی و دهانبستگی پستهها میشود. حتی اگر خوشهها توسط آفت خورده نشوند، به دلیل نبود قند کافی که توسط برگها تولید میشود، دانهها ریز و بیکیفیت خواهند شد.
-
توری شدن و ایجاد سوراخهای نامنظم در پهنک برگ
لاروهای سن پایین پروانه برگخوار پسته فقط از بافت نرم بین رگبرگها تغذیه میکنند، بنابراین برگها حالت توریشکل پیدا میکنند. به محض بزرگتر شدن لاروها، تغذیۀ آنها تهاجمیتر شده و لبههای برگ به صورت دندانهای و نامنظم خورده میشود. پیشنهاد میشود هر هفته ۱۰ تا ۲۰ درخت را به صورت تصادفی بررسی کنید. اگر در سطح زیرین برگها لاروهای مودار یا آثار جویدگی تازه دیده شود، یعنی آلودگی شروع شده است.
خسارات غیرمستقیم رائو پسته
اثرات زنجیرهای پروانه برگخوار میتواند درخت را برای سالها ضعیف کند و هزینههای نگهداری از باغ را بشدت بالا ببرد؛ اما میتوان با مدیریت درست، از خسارتهای بیش از حد آن جلوگیری کرد.
-
آفتابسوختگی خوشهها و تنۀ درخت
پروانه برگخوار پسته پوشش برگی درخت را از بین میبرد، در نتیجه باعث میشود خوشهها و شاخههای میانی مستقیماً در معرض تابش شدید آفتاب قرار گرفته و بسوزند. این موضوع همچنین باعث سوختگی پوست نرم پسته و سیاه شدن ارقامِ زودرس آن میشود. آفتابسوختگی تنه نیز راه را برای ورود آفات ثانویه مثل سوسک سرشاخه خوار پسته فراهم میکند که میتوانند به درختان ضعیف حمله کنند.
-
ضعف عمومی و کاهش جوانههای سال بعد
لازم است که درخت پسته برای تولید محصول سال آینده، ذخایر کربوهیدرات خود را در اواخر تابستان تکمیل کند. ریزش زودهنگام برگها توسط رائو پسته باعث میشود جوانههای گل سال بعد ریزش کرده یا بسیار ضعیف شوند. این موضوع پدیده سالآوری (کاهش یا توقف باردهی در سال بعد) را تشدید میکند.
-
افزایش حساسیت به آفات مکنده مانند پسیل
درختانی که مورد حمله پروانه برگخوار پسته قرار گرفتهاند، سیستم دفاعی ضعیفتری دارند. ترشحات و تغییرات فیزیولوژیک در این درختان باعث جذب بیشتر آفاتی مثل پسیل پسته (شیره خشک) میشود. این تداخل آفات، عمر مفید درخت را ۵ تا ۷ سال کاهش داده و هزینههای سمپاشی را بهشدت بالا میبرند.
راههای پیشگیری از پروانه برگخوار پسته
پیشگیری از پروانه برگخوار پسته با آگاهی از زیستشناسی آفت، میتواند بر کنترل جمعیت آن بدون سموم شیمیایی موثر باشد. پیشنهاد میشود این روشها را برای باغهای ارگانیک یا نیمهصنعتی بهکار بگیرید چون اثرات بلندمدت (تا ۳ فصل) دارند و هزینۀ آن نیز از روشهای سنتی کمتر است. هدف از ارائه مطالب زیر، نابودی کامل حشره نیست، بلکه کاهش جمعیت آفت به زیر سطح زیان اقتصادی با استفاده از روشهای ارگانیک و کمهزینه است.
-
تقویت پارازیتوئیدها مانند تریکوگراما و سوسکهای شکارگر
زنبورهایی مثل Trichogramma را با کاشت گیاهان بهصورت حاشیهای (مثل شوید یا گشنیز وحشی) جذب کنید. این زنبور دشمن طبیعی لاروهای رائو است. این گیاهان برای زنبورهای بالغ شهد در دسترس فراهم میکنند که سوخت مورد نیاز آنها برای جستجوی تخمها و لاروهای آفت است. همچنین این گیاهان به نوعی علفهرز مجاز بوده و برای آفات پسته میزبان جایگزین به شمار نمیروند، بنابراین خطری برای باغ نخواهند داشت. سوسکهای شکارگر (کالوزوما) از لاروهای مودار پروانه برگخوار پسته تغذیه میکنند. لازم است تا از سمپاشیهای تند کف باغ خودداری شود تا پناهگاه این شکارگرها ایمن بمانند.
-
تقویت خاک و بنیه درخت
سلامت گیاهان تا حد زیادی به خاک آن بستگی دارد و با اینکه رائو پسته برگخوار است، اما مقاومت آن در برابر درخت از ریشه شروع میشود.
-
باکتریهای ریزوسفری (سودوموناس)
باکتری سودوموناس با استقرار در اطراف ریشه، علاوه بر ترشح سموم مستقیم علیه آفات خاکزی، باعث تحریک سیستم دفاعی گیاه میشود؛ این باکتری با ترشح مواد محرک، باعث ضخیم شدن کوتیکول برگها شده و هضم بافت سبز را برای لارو پروانه برگخوار پسته سخت و آسیبزننده میکنند. محلولپاشی با ترکیبات سیلیس در ابتدای فصل، برگها را سخت کرده و این مورد باعث میشود که آفت نتواند بهخوبی برگها را جویده و از آن تغذیه کند.
بهداشت باغ و مدیریت فیزیکی
ایدههای زیر در کاهش جمعیت نسل اول موثر است:
-
یخآب زمستانه و تمیز کزدن تنه درخت
رائو پسته زمستان را به صورت شفیره در شکافهای پوست تنه یا زیر علفهای هرز میگذراند. تمیز کردن پوستههای اضافی تنه و یخآب زمستانه میتواند جمعیت زمستانگذران را بسیار کاهش دهد.
-
انتخاب ارقام هیبریدی بر اساس نیاز حرارتی
از اپلیکیشنهای هواشناسی کشاورزی برای محاسبه خودکار «درجه/روز» منطقه خود استفاده کنید تا بدانید بهترین زمان مبارزه کدام است. در احداث باغات جدید یا بازسازی باغات قدیمی، حداقل یکسوم از سطح باغ را به ارقام هیبریدی اختصاص دهید. چرا که مقاومت را بالا برده و به دلیل بنیۀ بهتر، عمر اقتصادی درختان شما را تا ۵ سال افزایش میدهد.
-
تلههای نوری و فرمونی
همانطور که در موارد فوق گفته شد، میتوان با محاسبه درجه/روز (DD)، زمان دقیق پرواز پروانههای بالغ را پیشبینی کرد. نصب تله فرمونی در این زمان بدون نیاز به استفاده از یک قطره سم، تعداد زیادی از حشره ماده را قبل از تخمریزی حذف میکند.
-
مدیریت فضا و کنترل تهویه
جلوگیری از تجمع آفت در باغ، بیشتر از این که وابسته به سمپاشی باشد، به جریان صحیح هوا و چیدمان درختان بستگی دارد. با مدیریت تراکم، میتوان باغ را به محیط نامناسبی برای آفات تبدیل کرد.
ایجاد فاصله و استفاده از درختان حاشیهای، یکی از ارزانترین راههای کنترل بیولوژیک است. در باغهای پرتراکم، آفت به راحتی از یک درخت به درخت دیگر منتقل میشود اما در فاصله ۷ متری و اجرای هرس پنجرهای (باز کردن مرکز درخت)، این زنجیره قطع میشود. پروانه برگخوار پسته در محیطهای ساکن، گرم و مرطوب بهترین عملکرد را دارد، بنابراین با تهویه خوب میتوان نسل خسارتزای این آفت را کاهش داد. اگر در حاشیه باغ خود و در مسیر باد غالب اقاقیا کشت کنید، میتوانید باعث انحراف مسیر حرکت پروانههای آفت شوید، چرا که این گیاه مثل یک بادگیر عمل میکنند.
راههای مبارزه و کنترل پروانه برگخوار پسته
اتکای صرف به سمپاشیهای سنتی برای مبارزه با پروانه برگخوار پسته (رائو پسته) چندان موثر نیست، چون این آفت شبپره است و چندین نسل دارد. مبارزه با آن باید در زمانهای خاص و با ابزارهای غیرمنتظره باشد.
-
تلههای نوری خورشیدی
با توجه به اینکه رائو پسته یک حشره شبپره است، به طول موجهای خاص نوری (UV) واکنش زیادی نشان میدهد. بنابراین پیشنهاد میشود که به جای سمپاشی کل باغ، در هر هکتار ۲ تا ۳ تله نوری نصب شود. بهترین ساعت روشن کردن آن از ساعت ۹ شب تا ۱ بامداد است. این زمانی است که پروانههای ماده پروانه برگخوار پسته بیشترین فعالیت پروازی را برای پیدا کردن محل تخمریزی دارند. اگر در تشت زیر لامپ، مخلوط آب و مقدار کمی روغن سوخته یا گازوئیل بریزید، پروانههای ماده قبل از اینکه فرصت کنند ۱۰۰ تخم خود را بگذارند، در آب میافتند. این کار در اوایل اردیبهشت (نسل اول) جمعیت آفت را در نسلهای بعدی (تیر و شهریور) فلج میکند.
-
مبارزه بیولوژیک با BT
از باکتری Bacillus thuringiensis (Bt) استفاده کنید که شیمیایی نیست و زنبورهای مفید را هم از بین نمیبرد. این باکتری فقط روی سیستم گوارشی لاروهای بالپولکداران (مثل رائو پسته) اثر میگذارد. وقتی لارو برگ آغشته به Bt را میخورد، آسیب میبیند و دست از غذا خوردن میکشد. لاروهای مودار پروانه برگخوار پسته به این باکتری بسیار حساس هستند. توصیه میشود برای نتیجه بهتر عصرها از این روش استفاده کنید. چون Bt به نور آفتاب حساس است.
-
محلولپاشیِ سیلیکات پتاسیم
سیلیس باعث ضخیم و سیلیسی شدن بافت برگ میشود. لارو رائو برای جویدن چنین برگی باید انرژی زیادی صرف کند بنابراین دندانهای حشره (ماندیبول) دچار فرسایش میشود، لاروها از گرسنگی میمیرند یا نرخ رشدشان به قدری کند میشود که توسط پرندگان یا زنبورها شکار میشوند.
-
استفاده از کلسیم برای تقویت کوتیکول
توصیه بر استفاده از کلرید کلسیم یا کودهای کلسیمبالا به صورت محلولپاشی است. کلسیم دیواره سلولی را سفت و محکم میکند. وقتی لارو پروانه برگخوار پسته با برگهایی که دارای بافت سلولی سخت مواجه میشود، سرعت تغذیه آن کاهش یافته و در نتیجه، میزان خسارت واردشده به محصول کمتر خواهد بود.
-
فرمولهایی برای نفوذ بهتر
بدن لارو رائو پسته پشمالو است، وجود این موها باعث میشود قطرات سم روی آن ننشیند. برای غلبه بر چنین مشکلی باید سم انتخاب شده را حتماً با صابون محلولپاشی (نیم در هزار) مخلوط کنید. صابون کشش سطحی را از بین برده و سم را به بدن لارو و لایههای زیری برگ میچسباند. به جای صابون از روغن ولک با دز بسیار پایین (۲ تا ۳ در هزار) در بهار هم میتوان استفاده کرد، این روغن چسبندگی سم را افزایش میدهد اما فراموش نکنید که استفاده از آن با دز بالا در بهار باعث سوختن گیاه میشود، پس آن را با احتیاط مصرف کنید.
کلام آخر
در مدیریت آفت پروانه برگخوار پسته، شناخت دقیق چرخه زندگی و پایش زودهنگام اولین قدم در کاهش خسارت است. این آفت با مصرف برگ و تضعیف فتوسنتز، عملکرد درختان را کاهش داده و بروز پوکی مغز و ضعف عمومی را تشدید میکند. رویکردهای تلفیقی مانند تقویت دشمنان طبیعی، استفاده از تلههای نوری و فرمونی، محلولپاشی با Bt در نسلهای اولیه و رعایت بهداشت و تهویه باغ برای کنترل پایدار و اثربخش الزامی است. بهکارگیری این راهکارها تضمین میکند که تولید پایداری داشته باشید و مصرف سموم شیمیایی را به حداقل برسانید.
منابع
